Có những cuốn sách không đưa người đọc đến một hệ thống câu trả lời hoàn chỉnh, mà buộc họ phải xem xét lại chính những điều lâu nay vẫn được coi là hiển nhiên. Ý chí quyền lực của Friedrich Nietzsche thuộc về loại sách như vậy. Tôn giáo, đạo đức, triết học, chân lý và những thang bậc giá trị của xã hội đều trở thành đối tượng để nhà triết học Đức đặt câu hỏi: Điều gì khiến con người tin vào một giá trị, và giá trị ấy phục vụ cho sự sống hay đang kìm hãm nó?
Được biết đến rộng rãi qua những tác phẩm như Zarathustra đã nói như thế, Bên kia thiện ác và Phả hệ luân lý, Friedrich Nietzsche là một trong những nhà tư tưởng có ảnh hưởng sâu rộng đến triết học và tư tưởng châu Âu hiện đại. Ông không chỉ phê phán những chuẩn mực đạo đức truyền thống mà còn tìm cách truy nguyên những động lực tâm lý, lịch sử và văn hóa nằm phía sau các niềm tin của con người. Trong tư tưởng Nietzsche, điều đáng quan tâm không chỉ là một quan niệm đúng hay sai, mà còn là những điều kiện đã làm cho quan niệm ấy hình thành và được duy trì.
Ý chí quyền lực tập trung vào những ghi chép liên quan đến dự định triết học lớn mà Nietzsche từng theo đuổi. Các chủ đề được triển khai xoay quanh chủ nghĩa hư vô châu Âu, sự phê phán tôn giáo, lý luận, triết học và những giá trị đã trở thành nền tảng cho đời sống tinh thần của xã hội. Từ các vấn đề ấy, người đọc có thể tiếp cận một câu hỏi xuyên suốt trong tư tưởng Nietzsche: con người sẽ đối diện với khoảng trống giá trị như thế nào khi những niềm tin từng bảo đảm ý nghĩa cho cuộc sống không còn giữ được sức thuyết phục như trước?
Ý chí quyền lực và cách nhìn về sự sống
Khái niệm ý chí quyền lực thường được xem là một trong những ý tưởng quan trọng khi nghiên cứu Nietzsche. Tuy nhiên, không nên hiểu khái niệm này đơn giản như khát vọng thống trị người khác, tranh giành địa vị hay tích lũy quyền lực chính trị. Trong tư tưởng của Nietzsche, nó liên quan đến cách ông lý giải những động lực của sự sống, sự tự vượt qua, khả năng kiến tạo giá trị và những hình thức biểu hiện của sức mạnh.
Từ góc nhìn ấy, các quan niệm về đạo đức và văn hóa không còn là những thực thể bất biến nằm ngoài lịch sử. Chúng cần được xem xét trong mối quan hệ với những điều kiện đã tạo ra chúng, những nhu cầu mà chúng đáp ứng và những kiểu người mà chúng khuyến khích hình thành. Đây cũng là lý do Nietzsche thường đặt câu hỏi về nguồn gốc của các phán đoán đạo đức, thay vì chỉ tiếp nhận chúng như những nguyên tắc có sẵn.
Dẫu vậy, cần tránh đồng nhất ý chí quyền lực với một học thuyết đơn giản về sự thống trị. Cách diễn giải khái niệm này vẫn là chủ đề tranh luận trong nghiên cứu Nietzsche. Đọc ông đòi hỏi sự thận trọng trước những cách hiểu rút gọn một hệ thống tư tưởng phức tạp thành vài khẩu hiệu dễ nhớ.
Một công trình chưa hoàn tất và vấn đề của di cảo
Điểm đặc biệt quan trọng khi tiếp cận Ý chí quyền lực là lịch sử hình thành văn bản. Nietzsche không hoàn thành một cuốn sách có cấu trúc cuối cùng mang tên này. Sau khi ông qua đời, những ghi chép trong di cảo được tập hợp và biên tập thành một công trình dưới nhan đề The Will to Power. Cách tuyển chọn, sắp xếp những ghi chép ấy đã trở thành vấn đề đáng chú ý trong nghiên cứu Nietzsche.
Bởi vậy, không nên xem ấn bản mang tên Ý chí quyền lực như một tác phẩm hoàn chỉnh do chính Nietzsche trực tiếp tổ chức và phê chuẩn theo hình thức mà độc giả hiện nay đang cầm trên tay. Nghiên cứu học thuật hiện đại đã chỉ ra rằng lịch sử biên tập di cảo này có ảnh hưởng đáng kể đến cách người đọc hình dung về dự án triết học cuối cùng của ông. Stanford Encyclopedia of Philosophy cũng lưu ý rằng ấn bản di cảo dưới nhan đề The Will to Power có thể tạo ra một ấn tượng sai lệch về tính chất và nội dung chung của những ghi chép Nietzsche để lại.
Nhận thức được điều đó không làm giảm giá trị tham khảo của cuốn sách. Ngược lại, nó giúp người đọc phân biệt giữa tư tưởng Nietzsche, những dự định còn dang dở của ông và công việc biên tập được thực hiện sau khi ông không còn khả năng hoàn thiện bản thảo. Đây là một vấn đề quan trọng đối với bất kỳ ai muốn nghiên cứu triết học bằng tinh thần phê bình thay vì chỉ tìm kiếm những câu nói nổi tiếng.
Giá trị của cuốn sách
Ý chí quyền lực phù hợp với độc giả quan tâm đến triết học phương Tây, lịch sử tư tưởng, vấn đề chủ nghĩa hư vô và những cuộc tranh luận về nền tảng của đạo đức. Cuốn sách cũng có thể là tài liệu tham khảo cho người nghiên cứu văn hóa, xã hội và lịch sử tư tưởng hiện đại, đặc biệt khi muốn tìm hiểu cách Nietzsche chất vấn những hệ thống giá trị đã được xác lập.
Tuy nhiên, đây không phải cuốn nhập môn nhẹ nhàng dành cho người chưa từng tiếp xúc với triết học. Các ghi chép có tính chất không đồng đều, cùng những vấn đề liên quan đến lịch sử biên tập văn bản, đòi hỏi người đọc phải kiên nhẫn và chủ động đối chiếu với những công trình khác của Nietzsche. Việc đọc thêm Bên kia thiện ác hoặc Phả hệ luân lý có thể giúp đặt nhiều vấn đề trong một bối cảnh tư tưởng rõ ràng hơn.
Giá trị của Ý chí quyền lực vì thế không nằm ở việc cung cấp một bộ quy tắc để áp dụng ngay vào đời sống. Điều đáng đọc hơn là cách cuốn sách mở ra những câu hỏi về nguồn gốc của niềm tin, tính lịch sử của các giá trị và khả năng con người tự xem xét lại những nền tảng tinh thần mà mình đang dựa vào.
Đọc Nietzsche không nhất thiết có nghĩa là đồng ý với ông. Đôi khi, giá trị của một cuộc đối thoại triết học nằm ở chỗ nó buộc người đọc nhận ra những giả định chưa từng được kiểm tra trong chính suy nghĩ của mình. Với ý nghĩa ấy, Ý chí quyền lực là một tài liệu đáng chú ý trong hành trình tìm hiểu Nietzsche, đồng thời là lời nhắc rằng việc nghiên cứu một nhà tư tưởng lớn cần đi cùng khả năng phân biệt giữa văn bản, lịch sử xuất bản và những cách diễn giải về sau.
