Trong một doanh nghiệp, người gây ra nhiều tổn hại nhất chưa chắc là người thường xuyên nổi nóng, công khai tranh giành quyền lợi hay trực tiếp gây sức ép lên đồng nghiệp. Đôi khi, đó lại là người biết cách tạo thiện cảm, nói đúng điều người khác muốn nghe, xây dựng hình ảnh đầy năng lực và nhanh chóng giành được sự tin cậy của cấp trên. Những dấu hiệu bất thường chỉ dần xuất hiện sau khi họ đã có vị trí, quan hệ và ảnh hưởng trong tổ chức.
Khi Rắn Khoác Áo Doanh Nhân – Đối Phó Với Những Kẻ Thái Nhân Cách Nơi Công Sở của Paul Babiak và Robert D. Hare đặt vấn đề từ chính nghịch lý ấy. Cuốn sách tìm hiểu cách những người có đặc điểm thái nhân cách có thể hoạt động trong môi trường doanh nghiệp, sử dụng sức hấp dẫn cá nhân, khả năng thao túng và những điểm yếu trong cơ chế quản trị để phục vụ lợi ích riêng. Tác phẩm không chỉ hướng sự chú ý đến hành vi của từng cá nhân, mà còn đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của tổ chức trong việc nhận diện rủi ro và bảo vệ những người làm việc bên trong nó.
Đằng sau vẻ ngoài thành đạt
Trong đời sống công sở, năng lực chuyên môn không phải yếu tố duy nhất quyết định sự thăng tiến. Khả năng giao tiếp, xây dựng quan hệ, thuyết phục người khác và tạo dựng hình ảnh cá nhân cũng có thể ảnh hưởng đáng kể đến con đường nghề nghiệp. Phần lớn những năng lực này đều cần thiết trong hoạt động quản lý. Tuy nhiên, chúng cũng có thể bị sử dụng như công cụ để che giấu sự thiếu trung thực hoặc thao túng những người xung quanh.
Đó là một trong những vấn đề trung tâm mà hai tác giả theo đuổi. Với nhan đề nguyên tác Snakes in Suits: When Psychopaths Go to Work, cuốn sách đưa khái niệm thái nhân cách ra khỏi phạm vi thường thấy của tội phạm học để khảo sát những biểu hiện có thể xuất hiện trong đời sống doanh nghiệp. Một người có khả năng tạo ấn tượng tốt, tự tin trước đám đông và biết cách ứng xử với cấp trên có thể được đánh giá cao ngay từ đầu. Nhưng nếu thành tích không tương xứng với hình ảnh, lời nói thường xuyên mâu thuẫn với hành động, hoặc người đó liên tục tìm cách đẩy trách nhiệm sang người khác, tổ chức cần có cơ chế kiểm tra thay vì chỉ dựa vào ấn tượng cá nhân.
Các tác giả sử dụng những tình huống minh họa để mô tả quá trình một người xây dựng uy tín, tạo liên minh, khai thác các mối quan hệ rồi từng bước gia tăng ảnh hưởng. Trong quá trình ấy, những người xung quanh có thể bị đặt vào thế cạnh tranh, mất lòng tin lẫn nhau hoặc phải gánh chịu hậu quả từ những quyết định thiếu trách nhiệm. Điều đáng chú ý là hành vi gây hại không nhất thiết xuất hiện ngay từ đầu. Nó có thể phát triển dần trong khi hình ảnh bên ngoài vẫn được duy trì.
Bởi vậy, vấn đề không chỉ nằm ở khả năng nhận biết một người có biểu hiện bất thường. Điều quan trọng hơn là hiểu cách lòng tin được hình thành, cách thông tin bị bóp méo và cách một cá nhân có thể tận dụng những khoảng trống trong hệ thống để tránh bị kiểm soát.
Thái nhân cách dưới góc nhìn tâm lý học và tổ chức
Paul Babiak và Robert D. Hare tiếp cận chủ đề từ hai hướng nghiên cứu bổ trợ cho nhau. Babiak quan tâm đến tâm lý học tổ chức và hành vi trong môi trường doanh nghiệp, trong khi Hare có nhiều thập niên nghiên cứu về thái nhân cách, phương pháp đánh giá và những hệ quả của các đặc điểm này trong lĩnh vực tâm lý học và tư pháp hình sự.
Sự kết hợp đó giúp cuốn sách mở rộng phạm vi thảo luận từ đặc điểm cá nhân sang những điều kiện trong môi trường làm việc có thể khiến hành vi thao túng phát triển. Một tổ chức đang thay đổi mạnh, tiêu chí đánh giá thành tích thiếu rõ ràng, cơ chế bổ nhiệm phụ thuộc quá nhiều vào quan hệ cá nhân hoặc quy trình kiểm tra không được thực hiện nghiêm túc có thể tạo ra những khoảng trống trong quản trị. Khi ấy, người biết tận dụng hình ảnh và quan hệ có thể đạt được lợi thế mà không nhất thiết tạo ra giá trị tương xứng cho tổ chức.
Tuy nhiên, cần hiểu đúng giới hạn của vấn đề. Không phải người có tham vọng, khéo giao tiếp, quyết đoán hoặc theo đuổi thăng tiến đều có đặc điểm thái nhân cách. Cũng không thể căn cứ vào một vài hành vi riêng lẻ để kết luận một đồng nghiệp hay cấp trên mắc một tình trạng tâm lý cụ thể. Thái nhân cách là một chủ đề nghiên cứu chuyên môn, đòi hỏi phương pháp đánh giá phù hợp; cuốn sách không nên được sử dụng như một công cụ tự chẩn đoán hoặc gắn nhãn người khác.
Cách đọc thận trọng này giúp độc giả tập trung vào những gì có thể quan sát và kiểm chứng trong công việc: chất lượng thực tế của thành tích, tính nhất quán giữa lời nói và hành động, trách nhiệm đối với quyết định, cách đối xử với đồng nghiệp và mức độ minh bạch trong các mối quan hệ nghề nghiệp.
Từ hành vi cá nhân đến trách nhiệm quản trị
Một cá nhân có thể gây ra vấn đề, nhưng việc vấn đề ấy kéo dài thường còn liên quan đến cách tổ chức vận hành. Nếu một người liên tục nhận công lao của người khác mà không bị xem xét, thường xuyên đổ lỗi nhưng vẫn được đánh giá cao, hoặc sử dụng thông tin không minh bạch để tạo lợi thế, câu hỏi cần đặt ra không chỉ là vì sao người đó hành xử như vậy. Doanh nghiệp còn phải xem xét những cơ chế nào đã cho phép tình trạng ấy tiếp diễn.
Ở phương diện này, Khi Rắn Khoác Áo Doanh Nhân gợi mở nhiều vấn đề đáng suy ngẫm đối với người làm quản lý và nhân sự. Tuyển dụng cần dựa trên việc xác minh thông tin và đánh giá năng lực thực tế, thay vì để một cuộc phỏng vấn có sức thuyết phục quyết định toàn bộ kết quả. Đánh giá hiệu suất cần có tiêu chí rõ ràng, dữ liệu có thể đối chiếu và cơ chế ghi nhận đóng góp của từng thành viên. Những quyết định liên quan đến bổ nhiệm, khen thưởng và xử lý vi phạm cũng cần được thực hiện nhất quán.
Đối với người lao động, bài học quan trọng không phải là trở nên nghi ngờ tất cả mọi người. Một môi trường làm việc lành mạnh vẫn cần lòng tin và sự hợp tác. Nhưng lòng tin nghề nghiệp nên được xây dựng trên quá trình làm việc, trách nhiệm và những bằng chứng có thể kiểm chứng, chứ không chỉ dựa vào sự thân thiện hoặc khả năng thuyết phục.
Khi gặp những tình huống có dấu hiệu bất thường, việc duy trì hồ sơ công việc rõ ràng, lưu giữ những trao đổi quan trọng theo đúng quy định của tổ chức và tìm đến các kênh hỗ trợ phù hợp có thể giúp bảo vệ quyền lợi của cá nhân. Đây là những nguyên tắc quản trị nghề nghiệp hữu ích nói chung, không phụ thuộc vào việc một người có được xác định là có đặc điểm thái nhân cách hay không.
Cuốn sách cũng gợi ra một vấn đề rộng hơn: một doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào việc tuyển được những người giỏi để bảo đảm hoạt động hiệu quả. Năng lực quản trị còn thể hiện ở khả năng xây dựng hệ thống trong đó thành tích được ghi nhận công bằng, quyền lực đi cùng trách nhiệm và hành vi sai lệch có thể được phát hiện, xử lý dựa trên căn cứ rõ ràng.
Giá trị tham khảo của cuốn sách
Khi Rắn Khoác Áo Doanh Nhân phù hợp với những người quan tâm đến tâm lý học, quản trị nhân sự, văn hóa doanh nghiệp và các mối quan hệ quyền lực nơi công sở. Đối với nhà quản lý, tác phẩm gợi mở những câu hỏi về tuyển dụng, đánh giá nhân sự, kiểm soát nội bộ và trách nhiệm của người đứng đầu. Đối với người lao động, sách cung cấp một khung tham khảo để suy nghĩ về lòng tin, hành vi thao túng và cách duy trì ranh giới nghề nghiệp.
Độc giả cũng cần lưu ý rằng đây là một tác phẩm phổ biến hóa nghiên cứu tâm lý học, không thay thế tài liệu chuyên môn hoặc quy trình đánh giá tâm lý. Những tình huống trong sách có giá trị gợi mở, nhưng không nên được áp dụng máy móc để phân loại con người. Giá trị thực tiễn lớn hơn nằm ở việc nhận diện những rủi ro trong hành vi và trong cơ chế tổ chức, sau đó xử lý chúng bằng những tiêu chí minh bạch, công bằng và có thể kiểm chứng.
Trong công sở, vẻ ngoài chuyên nghiệp có thể tạo nên cơ hội, nhưng không đủ để chứng minh phẩm chất của một con người. Một tổ chức vững mạnh cần nhiều hơn những cá nhân biết thể hiện năng lực: nó cần quy trình có khả năng kiểm chứng năng lực ấy, cơ chế bảo vệ sự trung thực và văn hóa không dung thứ cho việc lợi dụng lòng tin. Đó là góc nhìn khiến Khi Rắn Khoác Áo Doanh Nhân trở thành một tài liệu đáng tham khảo trong cuộc thảo luận về con người và quyền lực tại nơi làm việc.
