Có những nơi ta nhận ra trước khi nhìn thấy biển tên. Một tiếng rao vọng qua con ngõ, tiếng bánh xe nghiến trên mặt đường lát đá, tiếng chuông ngân từ một ngôi chùa, tiếng còi tàu kéo dài qua khu dân cư. Những âm thanh ấy không tạo thành một bức ảnh, nhưng lại có thể khiến một địa điểm hiện lên rất rõ trong trí nhớ. Thành phố không chỉ có đường chân trời, mặt tiền kiến trúc hay những quảng trường để chụp hình. Thành phố còn có một giọng nói riêng.

Thế nhưng, phần lớn cách chúng ta ghi nhớ và giới thiệu một nơi chốn vẫn nghiêng về thị giác. Một chuyến đi thường được kể bằng những bức ảnh; một đô thị thường được quảng bá bằng công trình biểu tượng, phố cổ, cây cầu, bờ sông và những góc nhìn đẹp. Âm thanh thường chỉ xuất hiện như phần nền: có thì tốt, ồn quá thì than phiền, còn lại ít khi được xem là một thành tố làm nên bản sắc nơi chốn.

Cuốn The Soundscape: Our Sonic Environment and the Tuning of the World của nhà soạn nhạc người Canada R. Murray Schafer gợi ra một cách tiếp cận khác. Thay vì xem âm thanh là thứ đi kèm cảnh vật, Schafer đặt môi trường âm thanh vào trung tâm suy nghĩ về đời sống con người. Ông muốn chúng ta lắng nghe thế giới như một chỉnh thể: từ tiếng gió, tiếng nước, tiếng chim đến tiếng máy móc, còi xe, loa phóng thanh và những âm thanh do chính cộng đồng tạo ra.

Tác phẩm này có lịch sử xuất bản đáng chú ý. Bản đầu tiên mang tên The Tuning of the World, do Alfred A. Knopf xuất bản năm 1977. Về sau, sách được phát hành dưới nhan đề The Soundscape: Our Sonic Environment and the Tuning of the World. Bản bìa mềm của Destiny Books do Simon & Schuster phân phối có thông tin xuất bản tháng 10 năm 1993, dài 320 trang, ISBN 9780892814558. Cuốn sách đi từ cảnh quan âm thanh tự nhiên, nông thôn và đô thị đến những biến đổi do cách mạng công nghiệp, điện khí hóa, rồi đặt câu hỏi về việc con người có thể thiết kế một môi trường âm thanh tốt hơn hay không.

Suy nghĩ ấy không chỉ nằm trên trang giấy. Từ cuối thập niên 1960 và đầu thập niên 1970, Schafer đã khởi xướng World Soundscape Project tại Đại học Simon Fraser. Nhóm nghiên cứu bắt đầu bằng việc chú ý đến môi trường âm thanh đang biến đổi ở Vancouver, thực hiện các nghiên cứu tại địa phương, ghi âm nhiều vùng của Canada và sau đó khảo sát năm ngôi làng ở châu Âu. Những bản ghi và công trình của dự án cho thấy âm thanh có thể được nghiên cứu như một phần của môi trường sống, chứ không chỉ là đối tượng của âm nhạc hay kỹ thuật thu thanh.

Điều đáng chú ý ở Schafer là ông không yêu cầu chúng ta chỉ tìm những âm thanh đẹp. Ông muốn phân biệt và hiểu những lớp âm thanh đang cùng tồn tại. Có âm thanh tạo nên nền thường trực của một nơi; có âm thanh nổi bật, báo hiệu một sự kiện; có âm thanh mang tính đặc trưng, được cộng đồng nhận ra như một dấu mốc. Một tiếng chuông, tiếng còi tàu, tiếng rao hàng hay nhịp búa của một nghề thủ công có thể không quan trọng với người đi ngang, nhưng lại có ý nghĩa với người sống trong không gian ấy. Chúng góp phần tạo nên ký ức và cảm giác thuộc về một địa điểm.

Nhìn theo cách đó, lịch sử đô thị không chỉ được viết bằng những công trình được xây lên hay phá bỏ. Nó còn được viết bằng những âm thanh xuất hiện, biến mất và thay thế nhau. Tiếng vó ngựa nhường chỗ cho động cơ; tiếng búa của xưởng thủ công bị lấn át bởi máy móc; tiếng tàu điện, tiếng còi xe, tiếng loa thông báo và âm thanh từ các thiết bị điện tử dần trở thành một phần quen thuộc của đời sống hiện đại. Mỗi thay đổi trong phương tiện sản xuất, giao thông và truyền thông đều có thể làm thay đổi cách một cộng đồng nghe thấy chính mình.

Ở đây, âm thanh trở thành một dạng tư liệu xã hội. Tiếng chợ không chỉ là tiếng người mua bán; nó phản ánh nhịp sinh hoạt, cách tổ chức không gian và những quan hệ giao tiếp của cộng đồng. Tiếng rao không đơn thuần là một âm thanh dễ nhận diện; nó gắn với phương thức mưu sinh, với cấu trúc phố phường và với một kiểu tương tác giữa người bán và người mua. Tiếng chuông ở một không gian tín ngưỡng vừa là âm thanh, vừa gắn với thời gian nghi lễ và đời sống tinh thần. Nếu chỉ giữ lại hình ảnh, ta có thể lưu được dáng vẻ của nơi chốn nhưng bỏ sót một phần quan trọng của đời sống đã diễn ra ở đó.

Tuy vậy, không nên biến mọi âm thanh cũ thành di sản chỉ vì chúng gợi hoài niệm. Một âm thanh có ý nghĩa với cộng đồng không đồng nghĩa nó phải được giữ nguyên bất kể hoàn cảnh. Thành phố cần thay đổi; giao thông, dịch vụ, sản xuất và nhu cầu sinh hoạt đều tạo ra những âm thanh mới. Vấn đề không phải là dựng lại một quá khứ yên tĩnh vốn có thể chưa từng tồn tại, mà là nhận diện điều gì làm nên tính cách của một nơi, điều gì đang gây tổn hại đến sức khỏe và chất lượng sống, và cộng đồng muốn lựa chọn môi trường âm thanh như thế nào.

Cần phân biệt cảnh quan âm thanh với vấn đề ô nhiễm tiếng ồn. Một khu chợ có thể ồn ào nhưng vẫn mang nhịp sống và giá trị xã hội riêng; ngược lại, tiếng động cơ kéo dài suốt đêm có thể làm suy giảm khả năng nghỉ ngơi của cư dân. Không phải mọi âm thanh lớn đều có cùng tác động, cũng không phải sự yên tĩnh tuyệt đối là mục tiêu duy nhất. Tổ chức Y tế Thế giới, trong bộ hướng dẫn về tiếng ồn môi trường dành cho Khu vực châu Âu năm 2018, tổng hợp bằng chứng về những ảnh hưởng bất lợi của tiếng ồn giao thông, đường sắt, hàng không và một số nguồn khác đối với sức khỏe. Phạm vi hướng dẫn là Khu vực châu Âu, vì vậy không thể lấy các ngưỡng khuyến nghị ở đó rồi áp dụng máy móc cho mọi đô thị; nhưng tài liệu nhắc chúng ta rằng âm thanh không chỉ là vấn đề thẩm mỹ.

Một bước tiến quan trọng là việc cảnh quan âm thanh đã trở thành đối tượng của nghiên cứu và quản lý chuyên môn. Tiêu chuẩn ISO 12913-1:2014 đưa ra định nghĩa và khung khái niệm cho soundscape, đồng thời đề cập các yếu tố cần xem xét trong đo lường, báo cáo, quy hoạch, thiết kế và quản lý. Cách tiếp cận này mở rộng câu hỏi vượt ra ngoài việc một nơi có bao nhiêu decibel. Ta còn cần biết ai đang nghe, nghe trong hoàn cảnh nào, âm thanh ấy có ý nghĩa gì với họ và nó ảnh hưởng ra sao đến trải nghiệm của không gian.

Đó cũng là điểm mà câu chuyện âm thanh gặp gỡ du lịch và bảo tồn văn hóa. Du khách thường được dẫn đi qua một thành phố bằng những điểm nhìn: quảng trường, nhà thờ, khu phố cũ, bảo tàng, bờ sông. Nhưng một hành trình có thể được mở thêm bằng việc lắng nghe. Đi bộ qua một khu chợ vào buổi sớm, dừng lại ở bến sông, nghe tiếng chuông trong một ngôi làng, hay nhận ra sự thay đổi âm thanh giữa khu dân cư và khu công nghiệp – tất cả có thể giúp người đi hiểu nơi mình đang đến bằng một giác quan thường bị bỏ quên.

Hildegard Westerkamp, một thành viên quan trọng của World Soundscape Project, phát triển thực hành soundwalking – có thể hiểu là một cuộc đi bộ mà mục đích chính là lắng nghe môi trường. Trong bài viết Soundwalking as Ecological Practice, bà nhấn mạnh rằng người tham gia không đứng ngoài cảnh quan âm thanh: chúng ta vừa là người nghe, vừa là người tạo ra âm thanh. Một cuộc đi bộ như vậy không cần thiết bị chuyên dụng hay lời thuyết minh liên tục. Nó bắt đầu bằng việc tạm ngừng thói quen đi nhanh, nhìn màn hình và chỉ chú ý đến điểm đến. Khi bước chậm lại, người đi có thể nhận ra những lớp âm thanh vốn luôn hiện diện nhưng thường bị bỏ qua.

Với các điểm đến du lịch, cách tiếp cận này có thể mở ra một hình thức diễn giải di sản khác. Thay vì chỉ dựng một danh sách “âm thanh đặc sản” để phục vụ khách tham quan, người làm du lịch có thể cùng cư dân xác định những âm thanh có ý nghĩa, ghi nhận câu chuyện phía sau chúng và xây dựng các tuyến đi bộ lắng nghe. Điều quan trọng là không biến đời sống thường ngày thành một màn trình diễn cho khách. Một tiếng rao hay tiếng chuông chỉ thực sự có giá trị khi được đặt trong bối cảnh của con người và sinh hoạt đã tạo ra nó.

Công nghệ ghi âm ngày nay khiến việc lưu giữ âm thanh trở nên dễ tiếp cận hơn nhiều. Một chiếc điện thoại có thể ghi lại tiếng mưa trên mái hiên, tiếng chợ lúc mở hàng hay âm thanh của một chuyến tàu. Nhưng tệp âm thanh tự nó chưa phải là một hồ sơ có giá trị lâu dài. Cần có thông tin về địa điểm, thời gian, người ghi, thiết bị và điều kiện ghi âm; cần mô tả bối cảnh; cần xác định quyền sử dụng và cân nhắc sự riêng tư của những người có tiếng nói xuất hiện trong bản ghi. Nếu không có những thông tin ấy, một tệp âm thanh có thể còn nguyên dữ liệu nhưng mất đi phần lớn ý nghĩa.

Có thể bắt đầu bằng một thử nghiệm nhỏ. Hãy chọn một con phố quen, đi bộ khoảng mười lăm phút và không mở nhạc, không nghe podcast, cũng chưa cần bật máy ghi âm. Thử nhận ra âm thanh ở xa, âm thanh gần, âm thanh liên tục và âm thanh chỉ xuất hiện trong chốc lát. Sau đó tự hỏi: âm thanh nào làm nên tính cách của con phố? Âm thanh nào khiến ta khó chịu? Có âm thanh nào từng hiện diện nhưng nay không còn? Câu trả lời có thể khác nhau giữa người cư trú lâu năm và người mới đến. Chính sự khác biệt ấy cũng là một phần của cảnh quan âm thanh.

The Soundscape không đưa ra một công thức để biến mọi thành phố thành nơi dễ chịu. Giá trị của cuốn sách nằm ở việc thay đổi vị trí của đôi tai trong cách ta hiểu thế giới. Một nơi chốn không chỉ được tạo nên bởi những gì con người xây dựng và nhìn thấy, mà còn bởi những gì họ nghe mỗi ngày, những âm thanh họ chấp nhận, gìn giữ, thay đổi hoặc muốn thoát khỏi. Muốn hiểu một thành phố đang sống ra sao, đôi khi ta nên đứng lại trước khi chụp ảnh. Hãy nghe xem điều gì đang diễn ra quanh mình.

Nguồn tham khảo

  1. R. Murray Schafer, The Soundscape: Our Sonic Environment and the Tuning of the World. Destiny Books, 1993, 320 pages, ISBN 9780892814558. Trang nhà xuất bản Simon & Schuster: https://www.simonandschuster.com/books/The-Soundscape/R-Murray-Schafer/9780892814558
  2. Canadian Centre for Architecture, thư mục The Soundscape: Our Sonic Environment and the Tuning of the World; ghi nhận bản gốc The Tuning of the World, New York: Knopf, 1977 và bản Destiny Books [1994]: https://www.cca.qc.ca/en/search/details/library/publication/28711078
  3. Simon Fraser University, “World Soundscape Project”, Early Arts at SFU 1965–1975: https://www.sfu.ca/earlyarts/Music-Sound/world-soundscape-project.html
  4. International Organization for Standardization, ISO 12913-1:2014, Acoustics — Soundscape — Part 1: Definition and conceptual framework; xác nhận còn hiệu lực năm 2025: https://www.iso.org/standard/52161.html
  5. World Health Organization, Environmental Noise Guidelines for the European Region, 2018: https://www.who.int/publications/i/item/9789289053563
  6. Hildegard Westerkamp, “Soundwalking as Ecological Practice”, tham luận tại International Conference on Acoustic Ecology, Hirosaki University, 2–4 November 2006; bản đăng lại có ghi chú được phép: https://mwsae.org/wp-content/uploads/2015/09/soundasecology2.html

Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.