Trong tủ quần áo, chiếc áo thun thường nằm ở vị trí khiêm tốn. Nó không cần mắc áo riêng, không đòi hỏi cách bảo quản cầu kỳ, có thể mặc đi làm, đi chơi, đi du lịch hoặc khoác vội khi ra khỏi nhà. Một món đồ bình thường đến mức ta hiếm khi tự hỏi nó đã đi qua những đâu trước khi có mặt ở đây. Trên nhãn áo có thể ghi tên một thương hiệu, một quốc gia sản xuất, thành phần vải và hướng dẫn giặt. Nhưng đó chưa phải toàn bộ câu chuyện.

Bông có thể được trồng ở một cánh đồng cách xa nhà máy hàng nghìn cây số. Sợi được kéo ở một nơi, vải được dệt và nhuộm ở nơi khác, rồi chuyển đến nhà máy may. Sau đó, chiếc áo đi qua kho hàng, cảng biển, hệ thống phân phối, cửa hàng và tủ quần áo của người mua. Khi không còn được mặc nữa, nó có thể được cho người khác, bán lại, quyên góp, xuất khẩu dưới dạng quần áo đã qua sử dụng, tái chế hoặc trở thành rác thải. Mỗi chặng đường đều có người lao động, doanh nghiệp, quy định thương mại và những lựa chọn tiêu dùng đứng phía sau.

Trong The Travels of a T-Shirt in the Global Economy, nhà kinh tế học Pietra Rivoli chọn một chiếc áo thun để lần theo mạng lưới ấy. Cuốn sách đưa người đọc từ cánh đồng bông ở Texas đến nhà máy tại Trung Quốc, quay trở lại thị trường bán lẻ Hoa Kỳ rồi tiếp tục theo dấu quần áo đã qua sử dụng ở Đông Phi. Một vật dụng quen thuộc trở thành lăng kính để nhìn vào thương mại quốc tế, chính sách nông nghiệp, quan hệ lao động, bảo hộ mậu dịch, thị trường và những tranh luận đạo đức quanh toàn cầu hóa. Nhà xuất bản Wiley cũng giới thiệu cuốn sách theo chính hành trình đó: từ bông, nhà máy, cửa hàng đến thị trường quần áo cũ ở châu Phi.

Rivoli không bắt đầu bằng một sơ đồ chuỗi cung ứng khô khan. Câu hỏi dẫn đường của bà xuất hiện từ một cuộc biểu tình phản đối Tổ chức Thương mại Thế giới năm 1999: ai đã làm ra chiếc áo chúng ta đang mặc? Để trả lời, bà đi tìm những người trồng bông, công nhân nhà máy, người tham gia vận động chính sách và những tiểu thương buôn bán quần áo cũ. Phương pháp ấy tạo nên sức hấp dẫn của cuốn sách: thay vì nhìn toàn cầu hóa từ những con số tổng hợp, tác giả lần theo một sản phẩm cụ thể để thấy những lực lượng tưởng như xa nhau thực ra liên kết chặt chẽ thế nào.

Một chiếc áo thun không tự nhiên xuất hiện ở cửa hàng với mức giá được in trên nhãn. Giá bán là kết quả của nhiều tầng quyết định: giá nguyên liệu, năng suất, tiền công, công nghệ, quy mô sản xuất, chi phí vận chuyển, thuế quan, chính sách hỗ trợ và quyền thương lượng của các bên. Ở phần đầu cuốn sách, Rivoli khảo sát vị thế của ngành bông Hoa Kỳ và những chính sách đã góp phần định hình cạnh tranh quốc tế. Sang phần tiếp theo, bà đi vào ngành sản xuất tại Trung Quốc, nơi lợi thế về quy mô, tổ chức sản xuất và lực lượng lao động được đặt trong một bối cảnh lịch sử cụ thể. Những phân tích này giúp người đọc hiểu vì sao cạnh tranh trong thương mại không bao giờ chỉ là chuyện một nhà máy làm ra sản phẩm rẻ hơn nhà máy khác.

Điều cần lưu ý là cuốn sách không phải bản cập nhật của ngành dệt may toàn cầu ở thời điểm hiện nay. Ấn bản thứ hai bổ sung lời tựa và phần hậu ký cập nhật đến năm 2014. Các phân tích về chính sách, doanh nghiệp và những nhân vật trong hành trình của chiếc áo cần được đọc như một lát cắt lịch sử của giai đoạn ấy, không thể bê nguyên thành mô tả cho thị trường năm 2026. Nhưng chính khoảng cách thời gian đó lại có ích: ta có thể nhìn thấy điều gì đã thay đổi trong công nghệ, thương mại và yêu cầu về tính bền vững, đồng thời nhận ra những câu hỏi căn bản vẫn chưa biến mất.

Một trong những câu hỏi ấy liên quan đến lao động. Khi nhìn chiếc áo ở cửa hàng, người mua thường thấy thương hiệu và giá tiền, ít khi nhìn thấy thời gian của người trồng bông, người kéo sợi, người vận hành máy dệt, người nhuộm vải, người cắt và may. Sự phân công lao động quốc tế cho phép sản phẩm được làm ra qua nhiều địa điểm, nhưng cũng khiến trách nhiệm dễ bị chia nhỏ. Thương hiệu có thể đặt hàng từ nhà cung ứng; nhà cung ứng thuê nhà máy; nhà máy lại mua nguyên liệu từ các đơn vị khác. Nếu điều kiện lao động không được bảo đảm ở một mắt xích, câu hỏi về trách nhiệm không thể chỉ dừng ở việc tìm tên một công nhân hay một nhà máy trên nhãn hàng.

Đọc Rivoli, ta cũng nhận ra thị trường không vận hành trong khoảng trống. Chính sách nông nghiệp, quy định nhập khẩu, thuế quan và các biện pháp bảo hộ có thể tạo ra lợi thế cho nhóm sản xuất này, đồng thời gây sức ép lên nhóm khác. Một sản phẩm được xem là biểu tượng của tự do thương mại đôi khi lại đi qua nhiều tầng can thiệp của nhà nước. Bởi vậy, câu chuyện chiếc áo không đơn giản là cuộc đối đầu giữa thị trường tự do và sự can thiệp chính sách. Nó là câu chuyện về việc ai có khả năng định hình luật chơi, ai được hưởng lợi từ luật chơi ấy và ai phải gánh chi phí khi luật chơi thay đổi.

Đến cuối hành trình, chiếc áo rời khỏi tủ đồ của người mua đầu tiên. Đây là phần đặc biệt đáng chú ý của cuốn sách. Quần áo đã qua sử dụng không nhất thiết lập tức trở thành rác. Chúng có thể đi vào một thị trường thứ cấp, được phân loại, bán lại và tiếp tục phục vụ những người cần quần áo có giá phù hợp. Rivoli mô tả hoạt động của các tiểu thương ở Đông Phi và đặt ra câu hỏi về mitumba – tên gọi thường dùng cho quần áo đã qua sử dụng tại một số thị trường Đông Phi. Ở đây, hàng hóa không chỉ đi theo một chiều từ nhà sản xuất đến người tiêu dùng; nó tiếp tục có đời sống kinh tế sau lần sử dụng đầu tiên.

Cần tránh hai cách nhìn đơn giản hóa. Một là xem mọi hoạt động xuất khẩu quần áo cũ sang châu Phi như hành vi đổ rác. Hai là coi thị trường đồ cũ mặc nhiên là một mô hình tuần hoàn hoàn hảo. Thực tế khác nhau theo từng quốc gia, chất lượng hàng nhập, cách phân loại, năng lực xử lý phần không thể tái sử dụng và cấu trúc sinh kế tại địa phương. Một nghiên cứu do UNCTAD giới thiệu năm 2026, dựa trên khảo sát tại Uganda và Tanzania cùng phân tích nguồn hàng từ Hoa Kỳ, cho biết khoảng 96% số quần áo cũ được phân tích còn có thể mặc lại; 2,9–3,2% được xếp vào nhóm giẻ lau và 1,1–1,3% là chất thải dệt may. Đây là kết quả của mẫu nghiên cứu cụ thể, không phải tỷ lệ có thể áp dụng cho mọi quốc gia hay mọi lô hàng.

Ở chiều ngược lại, nghiên cứu chung của Ủy ban Kinh tế Liên hợp quốc về châu Âu (UNECE) và Ủy ban Kinh tế Mỹ Latinh và Caribe (ECLAC) về thị trường Chile cho thấy một bức tranh khác. Báo cáo công bố năm 2024 ghi nhận tại khu vực Iquique, một tỷ lệ lớn quần áo nhập khẩu đã qua sử dụng bị đánh giá là không thể tái sử dụng; báo cáo ước tính khoảng 30.000 tấn hàng dệt may đã trở thành chất thải ở sa mạc Atacama. Hai trường hợp Uganda–Tanzania và Chile không thể so sánh trực tiếp nếu bỏ qua phương pháp khảo sát, thời điểm, nguồn hàng và hệ thống phân loại. Nhưng đặt cạnh nhau, chúng cho thấy một điều quan trọng: tái sử dụng chỉ có ý nghĩa môi trường khi hàng hóa thực sự còn khả năng sử dụng và phần còn lại được quản lý có trách nhiệm.

Những tranh luận ấy không xa Việt Nam. Ngành dệt may trong nước tham gia sâu vào mạng lưới sản xuất quốc tế, nhưng các khâu trong chuỗi giá trị chưa phát triển đồng đều. Báo cáo của Tổ chức Năng suất châu Á công bố tháng 10 năm 2025 dẫn số liệu năm 2020 cho biết 60% nguyên liệu dệt được sử dụng cho sản xuất hàng may mặc tại Việt Nam là hàng nhập khẩu; nguồn cung chủ yếu đến từ các đối tác trong khu vực. Báo cáo cũng chỉ ra sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu là một thách thức đối với khả năng kiểm soát chất lượng và tính bền vững của chuỗi cung ứng. Con số này phản ánh năm 2020, không nên đọc như tỷ lệ hiện hành của năm 2026, nhưng nó cho thấy vì sao một chiếc áo mang nhãn “Made in Vietnam” vẫn có thể gắn với một hành trình nguyên liệu xuyên biên giới.

Vì thế, đọc cuốn sách của Rivoli trong bối cảnh Việt Nam không chỉ là tìm hiểu chuyện bông Mỹ, nhà máy Trung Quốc hay chợ quần áo cũ ở Đông Phi. Đó còn là dịp nhìn lại vị trí của chúng ta trong chuỗi sản xuất: doanh nghiệp đang nắm công đoạn nào, nguyên liệu đến từ đâu, giá trị được tạo ra ở đâu và trách nhiệm môi trường được phân bổ ra sao. Một nền công nghiệp không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng sản phẩm xuất khẩu. Cần nhìn cả năng lực thiết kế, nguyên liệu, công nghệ, điều kiện lao động, khả năng truy xuất và cách xử lý sản phẩm sau khi kết thúc vòng đời sử dụng.

Chiếc áo thun cũng đặt ra câu hỏi về người tiêu dùng. Không ai có thể tự mình kiểm tra toàn bộ chuỗi cung ứng của mọi món đồ trước khi mua. Nhưng điều đó không có nghĩa lựa chọn cá nhân hoàn toàn vô nghĩa. Ta có thể bắt đầu bằng những việc ít phức tạp hơn: mua ít hơn những món chỉ mặc một vài lần; chọn chất liệu và đường may phù hợp với nhu cầu; sửa một chiếc áo còn dùng được; trao đổi hoặc bán lại món đồ không còn phù hợp; và phân biệt quần áo có thể tiếp tục sử dụng với hàng đã hỏng, không thể mặc. Những hành động ấy không thay thế trách nhiệm của doanh nghiệp và cơ quan quản lý, nhưng chúng làm giảm thói quen xem quần áo như một vật phẩm dùng xong rồi biến mất.

Điều thú vị nhất mà Rivoli gợi ra không nằm ở việc chiếc áo đã đi bao nhiêu nghìn cây số. Nó nằm ở cách một vật dụng nhỏ có thể làm lộ ra cấu trúc lớn của thế giới. Từ một sợi bông đến một đường may, từ chính sách thương mại đến sinh kế của người bán hàng cũ, mỗi chi tiết đều nối với những câu chuyện về quyền lực, lao động và lựa chọn. Ta thường nhìn quần áo như phần mở rộng của cá tính: màu sắc, kiểu dáng, thương hiệu, cách phối đồ. Nhưng trước khi trở thành dấu hiệu của phong cách, nó đã là kết quả của một mạng lưới con người và vật chất.

Lần tới, trước khi bỏ một chiếc áo vào giỏ hàng hoặc đưa nó ra khỏi tủ, bạn có thể thử nhìn lâu hơn vào nhãn vải, đường may và tình trạng của món đồ. Đằng sau một chiếc áo không chỉ có người thiết kế hay thương hiệu đứng tên. Có đất trồng bông, nguồn nước, năng lượng, máy móc, người lao động, những tuyến vận tải và cả một thị trường chờ đón nó ở chặng tiếp theo. Một chiếc áo thun không thể kể hết lịch sử toàn cầu hóa, nhưng nó đủ để nhắc rằng thế giới hiện đại thường hiện diện trong những thứ bình thường nhất, ngay cả thứ ta mặc lên người mỗi ngày.

Thông tin cuốn sách được sử dụng làm điểm xuất phát: Pietra Rivoli, The Travels of a T-Shirt in the Global Economy: An Economist Examines the Markets, Power, and Politics of World Trade. Ấn bản thứ hai, lời tựa mới và phần hậu ký cập nhật đến năm 2014, Wiley, tháng 1 năm 2015, 368 trang, ISBN 9781118950142. Bản đầu xuất bản năm 2005;

Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.