Một ứng dụng bản đồ trên điện thoại có thể báo còn bao xa sẽ đến điểm hẹn, ước tính thời gian di chuyển và chỉ ra đoạn đường ngắn nhất. Nhưng nó không trả lời được câu hỏi: con đường ấy đã có mặt từ bao giờ, đã đưa những ai đi qua và đã nối những phần đời nào của vùng đất? Trên màn hình, đường đi là một nét màu. Ngoài thực địa, nó có độ dốc, mặt đất, bóng cây, thời tiết, những lối rẽ và dấu vết của người từng bước qua.
Trong The Old Ways: A Journey on Foot, nhà văn Anh Robert Macfarlane bắt đầu từ những tuyến đường cổ: lối mòn, đường lùa gia súc, đường ven biển và những lối đi đã hình thành qua nhiều thế hệ. Ông đi bộ qua các vùng của quần đảo Anh, rồi mở rộng hành trình tới Palestine, Tây Ban Nha và dãy Himalaya. Cuốn sách kết hợp lịch sử tự nhiên, bản đồ học, địa chất, khảo cổ học và văn chương. Nó không phải cẩm nang chỉ đường, cũng không đơn thuần là một tập ghi chép phong cảnh. Macfarlane muốn tìm hiểu những con đường đã được con người tạo ra, sử dụng và truyền lại như thế nào; đồng thời quan sát cách cảnh quan tác động ngược trở lại những người đi qua nó.
Điều đáng chú ý trong cuốn sách không nằm ở sự lãng mạn hóa những lối đi cũ. Một con đường không tự nhiên trở nên có ý nghĩa chỉ vì nó đã tồn tại lâu năm. Ý nghĩa của nó được tạo nên bởi những lần sử dụng lặp lại: người chăn gia súc đưa đàn vật qua sườn đồi, người làm ruộng đi từ nhà đến nương, người buôn bán nối làng với chợ, người hành hương tìm đến một nơi thờ tự, hay những người rời quê đi tìm sinh kế. Qua thời gian, các bước chân tạo thành lối đi; lối đi lại tổ chức những cuộc gặp gỡ, trao đổi và sinh hoạt. Con đường vì thế là dấu vết vật chất của các mối quan hệ xã hội.
Trong một cuộc trò chuyện với The Guardian năm 2012, Macfarlane nhấn mạnh rằng những con đường được hình thành và duy trì bằng thói quen, sự đồng thuận và các quan hệ giữa người với người. Cách nhìn ấy khiến một lối mòn trở nên khác hẳn một đường kẻ trên bản đồ. Ta có thể đo chiều dài, độ cao và độ dốc của nó, nhưng để hiểu vì sao nó chạy men theo triền núi thay vì cắt thẳng qua thung lũng, cần biết người đi đường đã thích nghi với địa hình, nguồn nước, mùa vụ và những rủi ro ra sao. Có những tuyến đường tồn tại không phải vì chúng ngắn nhất, mà vì chúng phù hợp nhất với nhịp sống của cộng đồng từng sử dụng chúng.
Đi bộ, trong cách viết của Macfarlane, cũng là một phương pháp nhận thức. Người ngồi trên xe thường nhìn cảnh quan qua khung cửa kính và cảm nhận khoảng cách bằng tốc độ. Người đi bộ phải thương lượng với mặt đất bằng chính cơ thể mình: bước chân chậm lại trước một con dốc, tránh một vũng nước, dừng lại khi thời tiết đổi chiều, nhận ra một dòng suối qua âm thanh trước khi nhìn thấy nó. Những chi tiết ấy không tự động biến người đi bộ thành người hiểu biết hơn. Nhưng chúng buộc người ta chú ý đến những yếu tố thường bị bỏ qua khi di chuyển quá nhanh.
Đây là một khác biệt đáng suy nghĩ trong thời đại mọi hành trình đều có thể được tối ưu bằng thiết bị định vị. Công nghệ bản đồ rất hữu ích, nhất là ở những nơi xa lạ hoặc trong tình huống cần bảo đảm an toàn. Vấn đề không nằm ở việc sử dụng công nghệ, mà ở chỗ ta có để nó thay thế hoàn toàn sự quan sát hay không. Một tuyến đường được đề xuất là nhanh nhất chưa chắc là tuyến đường giúp hiểu rõ nhất về vùng đất. Chỉ dẫn có thể đưa ta đến một thác nước, một bản làng hay một điểm ngắm cảnh; nó không thể thay cho việc tìm hiểu ai đang sống ở đó, con đường ấy phục vụ sinh kế nào và việc khách lạ xuất hiện tác động ra sao đến đời sống thường ngày.
Nhìn từ du lịch, con đường thường được biến thành một sản phẩm: cung trekking, tuyến đạp xe, đường hành hương, lối tham quan di sản hoặc hành trình khám phá làng bản. Việc tổ chức tuyến đi có thể tạo sinh kế, mở ra cơ hội giới thiệu văn hóa và giúp du khách tiếp cận những cảnh quan trước đây ít được biết đến. Nhưng một con đường không chỉ thuộc về người đến trải nghiệm. Nó có thể vẫn là lối đi làm nương, đường đưa trẻ đến trường, tuyến vận chuyển nông sản hoặc lối kết nối các hộ gia đình. Nếu chỉ nhìn nó như một tiện ích du lịch, người tổ chức rất dễ bỏ qua công năng và quyền lợi của những người sử dụng nó mỗi ngày.
Hiến chương Quốc tế về Du lịch Di sản Văn hóa của ICOMOS, được Đại hội đồng thông qua tại Bangkok tháng 11 năm 2022, đặt trọng tâm vào việc bảo vệ di sản và tăng cường khả năng chống chịu của cộng đồng thông qua quản lý du lịch có trách nhiệm, bền vững. Văn kiện này nhấn mạnh vai trò tham gia của cộng đồng chủ thể và các bên có quyền, đồng thời nhìn di sản qua sự liên hệ giữa những chiều kích vật thể, phi vật thể, văn hóa, tự nhiên, quá khứ và hiện tại. Đó là một nguyên tắc cần thiết khi phát triển các tuyến đi bộ: người dân địa phương không nên chỉ xuất hiện trong brochure như một phần của phong cảnh; họ cần có tiếng nói trong việc xác định tuyến, quy tắc tiếp cận, cách diễn giải di sản và cách phân chia lợi ích.
Ở Việt Nam, nhiều lối đi trong vùng nông thôn và miền núi có thể đồng thời là hạ tầng sinh hoạt, dấu vết của phương thức sản xuất và một phần của cảnh quan văn hóa. Lối ra ruộng, đường qua bìa rừng, con dốc nối các cụm dân cư hay đường dẫn tới bến nước có thể không được ghi tên trên bản đồ du lịch, nhưng lại giữ vai trò thiết thực đối với người sống tại chỗ. Không phải con đường nào cũng cần trở thành sản phẩm tham quan. Có những nơi cần được giữ yên, có những tuyến chỉ phù hợp với nhóm nhỏ, có những khu vực cần sự đồng ý của cộng đồng hoặc hướng dẫn của người địa phương. Phát triển du lịch không đồng nghĩa với việc mở mọi lối đi cho mọi người vào bất cứ lúc nào.
Điều này cũng đặt ra một yêu cầu khác với người đi du lịch. Đi bộ qua một vùng đất không có nghĩa là mặc nhiên được bước vào mọi không gian. Một lối mòn có thể đi qua đất canh tác, khu vực sinh hoạt hoặc nơi có ý nghĩa tín ngưỡng. Tôn trọng biển chỉ dẫn, hỏi trước khi chụp ảnh con người, không để lại rác và không tự ý mở lối mới là những hành vi cơ bản. Quan trọng hơn, du khách cần hiểu rằng cảnh quan mình đến thưởng ngoạn vẫn là môi trường sống và không gian lao động của người khác. Trải nghiệm chỉ có giá trị lâu dài nếu nó không làm suy giảm điều kiện sống của nơi tiếp đón mình.
The Old Ways gợi ra một cách đọc khác về bản đồ. Thay vì chỉ hỏi con đường dẫn đến đâu, ta có thể hỏi nó được tạo nên bởi những ai, đã nối những hoạt động nào và điều gì sẽ mất đi nếu nó biến mất. Một tuyến đường có thể không có tượng đài, không có biển giới thiệu, cũng không được xếp hạng là di tích. Nhưng nếu nó lưu giữ dấu vết của một phương thức sống, kết nối các cộng đồng hoặc giúp con người hiểu cách họ đã thích nghi với địa hình, nó vẫn có giá trị cần được nhận diện trước khi bị thay thế hoặc khai thác thiếu cân nhắc.
Có lẽ điều cuốn sách để lại không phải lời khuyên rằng chúng ta nên đi bộ nhiều hơn, mà là một thái độ khi bước vào một vùng đất. Chậm lại đủ để nhận ra địa hình không phải phông nền; con đường không chỉ là phương tiện; người mình gặp không phải nhân vật phụ trong chuyến đi. Một hành trình có thể bắt đầu bằng việc chọn điểm đến, nhưng sự hiểu biết chỉ hình thành khi ta chú ý đến những mối quan hệ đã làm nên nơi ấy. Đôi khi, muốn hiểu một vùng đất, hãy bắt đầu bằng cách nhìn xuống con đường dưới chân mình.
NGUỒN THAM KHẢO
- Robert Macfarlane, The Old Ways: A Journey on Foot. Ấn bản bìa mềm Penguin, 2013, 448 trang, ISBN 9780141030586. Trang nhà xuất bản cung cấp mô tả nội dung, thông tin ấn bản và tiểu sử tác giả. Mở nguồn
- Penguin Random House – The Old Ways. Biểu ghi ấn bản bìa mềm Hoa Kỳ, phát hành ngày 24/09/2013, 448 trang, ISBN 9780147509796; mô tả phạm vi hành trình và các lĩnh vực nghiên cứu được kết hợp trong sách. Mở nguồn
- Robert Macfarlane: “Paths are human; they are the traces of our relationships”, The Guardian, 27/05/2012. Cuộc phỏng vấn về quá trình hình thành cuốn sách và quan niệm của tác giả về những con đường như dấu vết của các quan hệ xã hội. Mở nguồn
- ICOMOS – International Charter for Cultural Heritage Tourism (2022). Hiến chương được thông qua tại Đại hội đồng ICOMOS ở Bangkok tháng 11/2022; đề cập quản lý du lịch có trách nhiệm, bảo vệ di sản và tăng cường vai trò cộng đồng. Mở nguồn
- UNESCO World Heritage Centre – Sustainable Tourism Toolkit. Tài liệu hướng dẫn lập kế hoạch và quản lý du lịch bền vững tại các điểm di sản, dành cho nhà quản lý và các bên liên quan. Mở nguồn
Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.