Có một nghịch lý đang hiện diện trong đời sống của người trẻ hôm nay: họ có thể trò chuyện với hàng trăm người qua màn hình điện thoại nhưng đôi khi lại thiếu những cuộc gặp gỡ thực sự; có thể tiếp cận một lượng thông tin gần như vô hạn nhưng chưa chắc hiểu rõ bản thân muốn gì; được kết nối liên tục nhưng vẫn có thể cảm thấy cô đơn. Điện thoại thông minh đã làm cho thế giới trở nên gần hơn, nhưng liệu nó có thực sự khiến con người gần nhau hơn?
Đây là một trong những câu hỏi quan trọng được đặt ra trong iGen – Thế hệ Smartphone của Tiến sĩ tâm lý học Jean M. Twenge. Với tên gọi iGen, tác giả đề cập đến thế hệ sinh khoảng từ năm 1995 đến năm 2012, những người bước vào tuổi thiếu niên trong thời kỳ smartphone và mạng xã hội trở thành một phần không thể thiếu của đời sống thường ngày.
Đối với thế hệ đi trước, điện thoại thông minh là một thành tựu công nghệ được bổ sung vào cuộc sống vốn đã hình thành. Nhưng với iGen, thế giới số gần như đã hiện diện từ những năm tháng đầu tiên của quá trình trưởng thành. Họ không phải học cách thích nghi với một thế giới có Internet theo cách của cha mẹ mình, bởi Internet, mạng xã hội và những thiết bị kết nối đã trở thành môi trường sống tự nhiên.
Sự khác biệt ấy không chỉ thể hiện ở thói quen sử dụng công nghệ. Theo Twenge, iGen còn có những thay đổi đáng kể về tâm lý, quan niệm sống, quan hệ xã hội, tình yêu, công việc và cách nhìn nhận tương lai. Cuốn sách vì thế không đơn thuần là một nghiên cứu về điện thoại thông minh. Đó là nỗ lực phác họa chân dung một thế hệ đang trưởng thành trong một môi trường văn hóa và xã hội khác biệt sâu sắc so với những thế hệ trước.
Một thế hệ được định hình bởi chiếc điện thoại thông minh
Jean M. Twenge bắt đầu chú ý đến những thay đổi trong hành vi của thanh thiếu niên Mỹ vào khoảng năm 2012. Sau nhiều năm nghiên cứu sự khác biệt giữa các thế hệ, bà nhận thấy một số xu hướng xuất hiện khá đột ngột: người trẻ ít gặp gỡ bạn bè trực tiếp hơn, dành nhiều thời gian cho các thiết bị điện tử, có những thay đổi trong quan niệm về tình yêu, tình dục, tôn giáo và các cột mốc trưởng thành.
Những biến chuyển ấy khiến Twenge đặt câu hỏi liệu một thế hệ mới đã thực sự xuất hiện hay chưa. Bà gọi thế hệ này là iGen, lấy cảm hứng từ sự phổ biến của iPhone và những thiết bị công nghệ cá nhân.
Điểm khác biệt của iGen không nằm ở việc họ biết sử dụng điện thoại thông minh thành thạo hơn những người lớn tuổi. Điều quan trọng là công nghệ đã tham gia vào quá trình hình thành các mối quan hệ, thói quen và nhận thức của họ ngay từ tuổi thiếu niên.
Nếu những thế hệ trước thường gặp bạn bè tại trường học, sân chơi, quán cà phê hoặc những không gian sinh hoạt cộng đồng, thì người trẻ trong kỷ nguyên số có thêm một không gian giao tiếp rộng lớn trên mạng. Các cuộc trò chuyện, việc kết bạn, chia sẻ cảm xúc và thể hiện bản thân ngày càng diễn ra trên những nền tảng trực tuyến.
Không gian ấy đem lại nhiều cơ hội. Người trẻ có thể tìm kiếm thông tin, kết nối với những cộng đồng cùng sở thích, tiếp cận kiến thức và thể hiện quan điểm mà không bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý. Nhưng cùng với đó là những thay đổi trong cách con người tương tác. Một cuộc trò chuyện trực tiếp có thể bị ngắt quãng bởi thông báo trên màn hình; một cuộc gặp gỡ có thể diễn ra trong khi mỗi người vẫn dành sự chú ý cho thế giới trực tuyến của riêng mình.
Twenge quan tâm đến chính sự thay đổi này. Khi thời gian dành cho mạng xã hội và các thiết bị điện tử tăng lên, thời gian cho những hoạt động khác có thể bị thu hẹp. Việc gặp gỡ bạn bè, tham gia các hoạt động ngoài trời, tự mình khám phá môi trường sống và trải nghiệm những tình huống xã hội trực tiếp cũng có thể thay đổi theo.
Điện thoại thông minh vì thế không chỉ là một thiết bị liên lạc. Nó trở thành một môi trường có khả năng định hình cách người trẻ sử dụng thời gian, xây dựng quan hệ và trải nghiệm tuổi trẻ.
Mười xu hướng phác họa chân dung iGen
Một trong những phần đáng chú ý của cuốn sách là cách Twenge tổ chức các phát hiện nghiên cứu thành những xu hướng đặc trưng của thế hệ iGen. Thay vì chỉ tập trung vào việc sử dụng smartphone, tác giả mở rộng phân tích sang nhiều phương diện của đời sống xã hội.
Trước hết là xu hướng trưởng thành chậm hơn. So với các thế hệ trước ở cùng độ tuổi, người trẻ iGen có xu hướng trì hoãn một số cột mốc truyền thống của tuổi trưởng thành. Việc lái xe, đi làm thêm, hẹn hò, sống độc lập, kết hôn hoặc sinh con có thể đến muộn hơn. Twenge cho rằng sự thay đổi này liên quan đến nhiều yếu tố, trong đó có cách cha mẹ nuôi dạy con, nhận thức về an toàn và những điều kiện xã hội của thời đại.
Một xu hướng khác là sự phụ thuộc ngày càng lớn vào Internet và các thiết bị điện tử. Smartphone không chỉ phục vụ nhu cầu giải trí mà còn trở thành công cụ giao tiếp, học tập, tìm kiếm thông tin và tổ chức đời sống. Thế giới trực tuyến vì vậy có ảnh hưởng đáng kể đến cách người trẻ hình thành quan điểm và lựa chọn hoạt động hằng ngày.
Sự suy giảm của những cuộc gặp gỡ trực tiếp cũng là một vấn đề được tác giả đặc biệt quan tâm. Mạng xã hội tạo ra khả năng kết nối rộng lớn nhưng không nhất thiết thay thế được những trải nghiệm của giao tiếp trực tiếp. Một biểu tượng cảm xúc không thể hoàn toàn thay thế ánh mắt, giọng nói hay sự hiện diện của một người bạn trong những thời điểm cần được chia sẻ.
Ở phương diện sức khỏe tinh thần, Twenge ghi nhận những xu hướng gia tăng của cảm giác bất an, lo âu, trầm cảm và cô đơn trong một bộ phận thanh thiếu niên. Bà đặt những thay đổi này bên cạnh sự phổ biến của smartphone và mạng xã hội, đồng thời xem xét những mối liên hệ giữa thời gian sử dụng thiết bị, hình thức giao tiếp và trạng thái tâm lý.
Cuốn sách cũng đề cập đến sự thay đổi trong thái độ đối với tôn giáo, quan niệm về an toàn, thu nhập, tình dục, hôn nhân, sinh con và công việc. iGen có xu hướng thận trọng hơn với một số quyết định quan trọng của cuộc đời, quan tâm đến sự ổn định tài chính và có những quan điểm khác biệt về các chuẩn mực xã hội.
Đặc biệt, tác giả ghi nhận thế hệ này có mức độ cởi mở cao hơn đối với sự đa dạng và khác biệt. Họ có xu hướng coi trọng quyền được thể hiện bản thân, sự bình đẳng và những lựa chọn cá nhân.
Mười xu hướng ấy không nên được hiểu như một bộ đặc điểm bắt buộc áp dụng cho mọi người sinh trong khoảng thời gian nói trên. Đó là những xu hướng được rút ra từ dữ liệu nghiên cứu về một nhóm dân số cụ thể, chủ yếu tại Hoa Kỳ. Tuy nhiên, cách phân tích này giúp người đọc nhận ra rằng sự khác biệt giữa các thế hệ không chỉ nằm ở tuổi tác, mà còn gắn với môi trường công nghệ, văn hóa và xã hội mà mỗi thế hệ trải qua.
Thế giới siêu kết nối và nghịch lý của sự cô đơn
Một trong những vấn đề có sức gợi mở lớn nhất của iGen là mối quan hệ giữa công nghệ và sức khỏe tinh thần của thanh thiếu niên.
Mạng xã hội tạo ra một không gian nơi mỗi người có thể thể hiện hình ảnh của mình trước cộng đồng. Những bức ảnh, video, câu chuyện và trạng thái được chia sẻ liên tục khiến đời sống cá nhân trở nên dễ quan sát hơn bao giờ hết. Nhưng cùng với khả năng thể hiện bản thân là áp lực phải so sánh, phải được công nhận và phải duy trì một hình ảnh nhất định trước người khác.
Trong môi trường ấy, một người có thể cảm thấy mình đang bị bỏ lại phía sau khi nhìn thấy những hình ảnh thành công, hạnh phúc hoặc hoàn hảo của người khác. Những phản hồi trên mạng xã hội, số lượt thích hay bình luận đôi khi trở thành thước đo không chính thức về sự chấp nhận của cộng đồng.
Twenge đặc biệt chú ý đến mối liên hệ giữa thời gian sử dụng mạng xã hội với các biểu hiện bất an, cô đơn và suy giảm sức khỏe tinh thần ở người trẻ. Bà cho rằng việc dành quá nhiều thời gian cho màn hình có thể làm giảm những hoạt động vốn có lợi cho đời sống tâm lý, chẳng hạn như vận động thể chất, ngủ đủ giấc và gặp gỡ bạn bè trực tiếp.
Đây là một vấn đề đáng quan tâm đối với gia đình và nhà trường. Khi một đứa trẻ dành phần lớn thời gian rảnh rỗi trong thế giới trực tuyến, người lớn cần tìm hiểu điều gì đang diễn ra phía sau thói quen ấy. Đó có thể chỉ là nhu cầu giải trí, nhưng cũng có thể là cách trẻ tìm kiếm sự kết nối, tránh né những khó khăn trong đời sống thực hoặc tìm kiếm sự công nhận mà trẻ chưa có được ở môi trường xung quanh.
Dẫu vậy, cần phân biệt giữa mối tương quan và quan hệ nhân quả. Việc một nhóm thanh thiếu niên sử dụng mạng xã hội nhiều hơn đồng thời có mức độ bất an cao hơn không tự động chứng minh rằng mạng xã hội là nguyên nhân duy nhất gây ra những vấn đề ấy. Sức khỏe tinh thần chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố, bao gồm hoàn cảnh gia đình, áp lực học tập, điều kiện kinh tế, các mối quan hệ và đặc điểm tâm lý cá nhân.
Giá trị của nghiên cứu nằm ở việc đưa ra những dữ liệu và câu hỏi để tiếp tục khảo sát, thay vì quy toàn bộ khó khăn của thế hệ trẻ cho một thiết bị công nghệ.
Khoảng cách thế hệ không chỉ là câu chuyện của tuổi tác
Một vấn đề khác được Twenge đề cập là sự thay đổi trong cách người trẻ nhìn nhận những cột mốc truyền thống của đời sống.
Đối với nhiều thế hệ trước, việc sớm đi làm, kết hôn, xây dựng gia đình và ổn định sự nghiệp thường được xem là những dấu mốc quan trọng của tuổi trưởng thành. Nhưng với iGen, những lựa chọn ấy có thể diễn ra muộn hơn. Người trẻ có xu hướng thận trọng hơn trước các quyết định liên quan đến hôn nhân, sinh con, nghề nghiệp và tài chính.
Sự thay đổi này không nhất thiết phản ánh việc thế hệ trẻ thiếu trách nhiệm hay không muốn trưởng thành. Nó có thể xuất phát từ những điều kiện xã hội khác biệt, từ chi phí sinh hoạt, cơ hội việc làm, thời gian học tập kéo dài cho đến sự thay đổi trong quan niệm về hạnh phúc và cuộc sống cá nhân.
Trong môi trường công việc, những khác biệt giữa iGen và các thế hệ trước cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với nhà quản lý. Người lao động trẻ có thể có cách tiếp cận khác về sự ổn định, môi trường làm việc, quan hệ với cấp trên và sự cân bằng giữa công việc với đời sống riêng.
Đối với giáo dục, những thay đổi trong khả năng tập trung, thói quen tiếp nhận thông tin và cách giao tiếp cũng đòi hỏi nhà trường phải hiểu rõ hơn môi trường mà học sinh đang sống. Không thể chỉ sử dụng những phương pháp được thiết kế cho một thế hệ trước rồi mặc nhiên cho rằng chúng sẽ phù hợp với mọi thế hệ tiếp theo.
Điều đáng suy nghĩ là khoảng cách thế hệ đôi khi không bắt nguồn từ việc người trẻ thiếu hiểu biết về người lớn hay người lớn không hiểu người trẻ. Khoảng cách ấy có thể xuất phát từ việc mỗi thế hệ được hình thành trong những điều kiện lịch sử, công nghệ và văn hóa khác nhau.
Để đối thoại với nhau, các thế hệ cần nhiều hơn những lời phê bình về lối sống. Họ cần hiểu những điều kiện đã tạo nên cách suy nghĩ, lựa chọn và hành động của nhau.
Một công trình nghiên cứu dựa trên dữ liệu quy mô lớn
Khác với nhiều cuốn sách bàn về giới trẻ chủ yếu từ quan sát cá nhân, iGen sử dụng dữ liệu từ nhiều cuộc khảo sát quy mô lớn tại Hoa Kỳ. Trong đó có Monitoring the Future, Youth Risk Behavior Surveillance System của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), khảo sát American Freshman và General Social Survey.
Các bộ dữ liệu này cho phép tác giả theo dõi những thay đổi trong thái độ và hành vi của người trẻ qua nhiều năm, từ đó so sánh các nhóm thế hệ ở những giai đoạn tương ứng của cuộc đời.
Theo thông tin giới thiệu bản tiếng Việt, nghiên cứu của Twenge sử dụng dữ liệu từ các khảo sát với quy mô hơn 11 triệu thanh thiếu niên. Đây là một nền tảng tư liệu đáng chú ý để nhận diện những xu hướng xã hội dài hạn.
Tuy nhiên, độc giả cần lưu ý rằng dữ liệu khảo sát chủ yếu phản ánh xã hội Hoa Kỳ. Những kết luận về iGen không thể mặc nhiên áp dụng nguyên vẹn cho thanh thiếu niên Việt Nam, nơi điều kiện gia đình, giáo dục, văn hóa, kinh tế và mức độ tiếp cận công nghệ có nhiều khác biệt.
Đối với độc giả Việt Nam, giá trị của cuốn sách nằm ở khả năng cung cấp một khung tham khảo để đặt câu hỏi về chính thế hệ trẻ trong nước. Người đọc có thể so sánh, đối chiếu và tìm kiếm những điểm tương đồng hoặc khác biệt, thay vì xem các kết luận của tác giả như một bản mô tả hoàn chỉnh về thanh thiếu niên ở mọi quốc gia.
Giá trị tham khảo đối với gia đình, giáo dục và doanh nghiệp
iGen – Thế hệ Smartphone không chỉ dành cho những người nghiên cứu tâm lý học hay xã hội học. Cuốn sách có thể được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau.
Đối với phụ huynh, tác phẩm gợi mở cách nhìn về việc sử dụng điện thoại, mạng xã hội và những thay đổi trong tâm lý của con cái. Thay vì chỉ tập trung vào việc cấm đoán hoặc kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị, cha mẹ cần hiểu những nhu cầu xã hội và cảm xúc mà con đang tìm kiếm trong thế giới trực tuyến.
Đối với giáo viên và nhà quản lý giáo dục, cuốn sách đặt ra những vấn đề về khả năng tập trung, thói quen học tập, giao tiếp trực tiếp và môi trường tâm lý của học sinh. Hiểu thế hệ trẻ không có nghĩa là chiều theo mọi sở thích của các em, mà là lựa chọn phương pháp giáo dục phù hợp với bối cảnh mới, đồng thời vẫn duy trì những nguyên tắc cần thiết về kỷ luật và trách nhiệm.
Đối với doanh nghiệp, iGen là một phần quan trọng của lực lượng lao động trẻ. Những khác biệt về kỳ vọng nghề nghiệp, quan niệm về thời gian, môi trường làm việc và sự ổn định có thể ảnh hưởng đến công tác tuyển dụng, đào tạo và quản trị nhân sự. Nhà quản lý cần hiểu người lao động trẻ thay vì chỉ đánh giá họ bằng những tiêu chuẩn được hình thành từ trải nghiệm của thế hệ mình.
Với chính những người thuộc iGen, cuốn sách mở ra cơ hội nhìn lại cách công nghệ đang tác động đến cuộc sống. Việc hiểu rõ những xu hướng chung của thế hệ có thể giúp mỗi người nhận diện những ảnh hưởng của môi trường số đối với thói quen, quan hệ xã hội và lựa chọn cá nhân.
Điều quan trọng không phải là kết luận thế hệ nào tốt hơn hay kém hơn. Mỗi thế hệ đều được hình thành trong những điều kiện riêng và phải đối diện với những thách thức riêng. Vấn đề là làm thế nào để con người có thể tận dụng lợi ích của công nghệ mà không đánh mất những năng lực căn bản của đời sống: khả năng giao tiếp, sự đồng cảm, tính tự lập và trách nhiệm với bản thân.
Một chiếc điện thoại có thể đưa cả thế giới đến trong lòng bàn tay, nhưng không thể thay con người xây dựng những mối quan hệ có chiều sâu. Một mạng xã hội có thể mở rộng cộng đồng kết nối, nhưng không thể thay thế hoàn toàn sự hiện diện và chia sẻ trong đời sống thực.
iGen – Thế hệ Smartphone vì thế không chỉ là cuốn sách dành cho những người trẻ. Nó còn là lời gợi mở dành cho cha mẹ, nhà giáo dục, nhà quản lý và tất cả những ai đang sống trong thời đại số. Muốn hiểu một thế hệ, trước hết cần hiểu thế giới đã tạo nên thế hệ ấy. Và muốn chuẩn bị cho tương lai, các thế hệ cần học cách đối thoại với nhau thay vì chỉ nhìn nhau bằng những định kiến có sẵn.



