Có những người mua sách để đọc, có người giữ sách vì không nỡ rời xa những cuốn từng gắn bó với mình. Nhưng cũng có người dành nhiều năm tìm kiếm một ấn bản đã ngừng phát hành, lần theo dấu vết của một bộ sách cũ hoặc kiên nhẫn bổ sung từng cuốn vào bộ sưu tập được hình thành từ một mối quan tâm riêng. Với họ, cuốn sách không chỉ chứa đựng tri thức. Nó còn là một vật phẩm văn hóa, mang theo dấu ấn của thời đại, lịch sử xuất bản và đôi khi cả hành trình của những người từng sở hữu nó.

Đó là thế giới của thú chơi sách, một lĩnh vực nằm ở điểm giao nhau giữa văn hóa đọc, nghệ thuật sưu tầm và ý thức gìn giữ di sản tri thức.

Không phải cứ sách cũ là sách quý

Đọc sách và chơi sách có mối liên hệ tự nhiên, nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Người đọc thường tìm đến tác phẩm vì nội dung, tư tưởng và những điều có thể tiếp nhận. Người chơi sách, ngoài những giá trị ấy, còn quan tâm đến tác giả, nhà xuất bản, năm in, đặc điểm của từng ấn bản, tình trạng bảo quản và mức độ khan hiếm.

Sự khác biệt ấy khiến một cuốn sách có thể được nhìn nhận theo nhiều cách. Với người đọc, giá trị lớn nhất nằm ở những gì cuốn sách đem lại về tri thức và trải nghiệm. Với người sưu tầm, bên cạnh nội dung, bản in cụ thể đang cầm trên tay cũng có ý nghĩa riêng. Một tác phẩm có thể được tái bản nhiều lần, nhưng ấn bản đầu tiên, một bản in có lịch sử xuất bản đặc biệt hoặc một cuốn sách gắn với một nhân vật có ảnh hưởng vẫn có thể được giới sưu tầm quan tâm.

Tuy nhiên, tuổi đời không phải thước đo duy nhất. Trong lĩnh vực sách cổ và sách hiếm, có những ấn phẩm của thế kỷ XX khó tìm hơn nhiều cuốn sách ra đời sớm hơn. Ngược lại, không phải mọi cuốn sách tồn tại hàng trăm năm đều hiếm hoặc có giá trị sưu tầm cao.

Arnoud Gerits, cựu Chủ tịch Liên đoàn Quốc tế các nhà kinh doanh sách cổ (ILAB), từng phân tích sự khác biệt giữa sách cũ và sách hiếm theo hướng này. Quan điểm đáng chú ý của ông là người sưu tầm nên lựa chọn sách dựa trên mối quan tâm thực sự đối với tác giả, chủ đề, thời kỳ hoặc giá trị của ấn bản, thay vì đặt kỳ vọng vào khả năng tăng giá.

Từ góc nhìn ấy, chơi sách trước hết là học cách hiểu sách. Người sưu tầm cần biết mình đang tìm kiếm điều gì, vì sao một ấn bản đáng chú ý và những đặc điểm nào khiến nó khác với các bản in khác. Sự hiểu biết đó không thể hình thành chỉ bằng việc xem giá bán hoặc nghe lời giới thiệu của người kinh doanh.

Một bộ sưu tập có thể bắt đầu từ sở thích văn học, lịch sử, nghệ thuật hay khoa học. Cũng có thể bắt đầu từ một nhà xuất bản, một giai đoạn xuất bản hoặc một loại hình sách nhất định. Phạm vi lựa chọn càng rõ, người sưu tầm càng có điều kiện tích lũy kiến thức có hệ thống và nhận ra những mối liên hệ giữa các cuốn sách.

Từ một cuốn sách đến một bộ sưu tập có chủ đích

Sức hấp dẫn của thú chơi sách không chỉ nằm ở khoảnh khắc tìm được cuốn sách mong muốn. Nó còn nằm trong quá trình tìm hiểu, đối chiếu, lựa chọn và tổ chức những gì đã sưu tầm.

Một bộ sưu tập được xây dựng có chủ đích không đơn thuần là tập hợp những cuốn sách được mua vào các thời điểm khác nhau. Giữa những cuốn sách ấy cần có một mối liên hệ: cùng tác giả, cùng chủ đề, cùng thời kỳ, cùng dòng xuất bản hoặc cùng phục vụ một mục tiêu nghiên cứu.

Lịch sử thư viện cho thấy một bộ sưu tập tư nhân có thể vượt khỏi phạm vi sở hữu cá nhân để trở thành nguồn tư liệu có giá trị lâu dài. Trường hợp thư viện của Thomas Jefferson tại Hoa Kỳ là một ví dụ được ghi chép rõ ràng. Sau khi thư viện Quốc hội Hoa Kỳ bị quân Anh đốt cháy năm 1814, Jefferson đề nghị bán thư viện riêng của mình cho Quốc hội. Việc mua lại được thông qua năm 1815, với 6.487 cuốn sách theo thống kê của Library of Congress.

Thư viện của Jefferson chứa sách, bản đồ và tài liệu bằng nhiều ngôn ngữ. (Ảnh: Shawn Miller, Phòng Sách Hiếm và Bộ sưu tập Đặc biệt).

Thư viện của Jefferson bao quát nhiều lĩnh vực, từ chính trị, lịch sử, khoa học, luật pháp đến văn học, mỹ thuật và triết học. Bộ sưu tập ấy trở thành nền tảng cho sự hình thành lại thư viện Quốc hội sau vụ hỏa hoạn. Dù phần lớn sách trong bộ sưu tập được mua lại sau đó đã bị mất trong trận cháy năm 1851, những cuốn còn lại vẫn được gìn giữ và nghiên cứu như một phần lịch sử của thư viện.

Điều đáng suy ngẫm không chỉ là quy mô của bộ sưu tập, mà còn là nguyên tắc tổ chức tri thức đằng sau nó. Jefferson không chỉ tích lũy sách theo số lượng. Ông sắp xếp chúng theo các nhóm tri thức, tạo nên một hệ thống phục vụ việc tra cứu và nghiên cứu.

Một bộ sưu tập có ý nghĩa cũng cần được xây dựng bằng tư duy tương tự. Người chơi sách không nhất thiết phải sở hữu hàng nghìn cuốn. Một bộ sưu tập nhỏ, có định hướng rõ ràng, được lập danh mục cẩn thận và bảo quản tốt vẫn có thể mang giá trị đáng kể. Điều quan trọng là người sưu tầm hiểu được mối liên hệ giữa các ấn phẩm và lý do chúng cần được lưu giữ.

Khi thú chơi sách bị cuốn vào cuộc đua giá cả

Không thể phủ nhận giá trị vật chất là một phần của thị trường sách hiếm. Một ấn bản có số lượng lưu hành hạn chế, tình trạng bảo quản tốt, chữ ký được xác thực hoặc lịch sử sở hữu đáng chú ý có thể được giới sưu tầm quan tâm. Nhưng từ đây cũng xuất hiện một ranh giới cần được nhận diện: ranh giới giữa việc sưu tầm dựa trên hiểu biết và việc mua sách chủ yếu vì kỳ vọng giá sẽ tăng.

Một cuốn sách được giới thiệu là bản giới hạn không mặc nhiên trở thành sách quý. Số thứ tự trên ấn bản, chữ ký của tác giả hay hình thức đóng bìa đặc biệt đều cần được đặt trong bối cảnh cụ thể. Giá trị của chúng phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có mức độ khan hiếm thực tế, tình trạng bản sách, ý nghĩa lịch sử, nhu cầu của người sưu tầm và khả năng xác minh thông tin.

Cần phân biệt rõ giá chào bán với giá giao dịch thực tế. Một cuốn sách được niêm yết ở mức giá cao không có nghĩa thị trường đã công nhận mức giá ấy. Tương tự, việc một ấn bản được quảng bá là hiếm không đủ để chứng minh nó thực sự khó tìm. Nếu không có thông tin đối chiếu đáng tin cậy, người mua rất dễ nhầm lẫn giữa giá trị của cuốn sách và giá trị mà người bán mong muốn gán cho nó.

Đáng lưu ý hơn, sự nổi tiếng của một tác giả hoặc sức hút của một sự kiện có thể khiến nhu cầu sưu tầm tăng lên trong một thời gian. Nhưng sự quan tâm nhất thời không bảo đảm giá trị lâu dài. Thị trường sách, giống nhiều thị trường hàng hóa văn hóa khác, chịu ảnh hưởng của thị hiếu, khả năng chi trả và sự thay đổi trong nhu cầu.

Bởi vậy, không nên đồng nhất thú chơi sách với một hình thức đầu tư chắc chắn sinh lời. Người mua có thể sở hữu một ấn bản đặc biệt vì yêu thích tác giả, quan tâm đến lịch sử xuất bản hoặc muốn hoàn thiện bộ sưu tập. Đó là những động cơ rõ ràng và có thể đem lại niềm vui lâu dài. Ngược lại, nếu chỉ mua vì tin rằng người khác sẽ sẵn sàng trả giá cao hơn, người chơi đã chuyển trọng tâm từ tri thức sang kỳ vọng thị trường.

Sự phân biệt này không nhằm phủ nhận giá trị thương mại của sách hiếm. Nó nhắc người sưu tầm rằng giá trị văn hóa, giá trị học thuật và giá trị trao đổi là những khía cạnh có liên quan nhưng không thể thay thế cho nhau.

Từ những trang sách cũ đến ký ức xuất bản Việt Nam

Thú chơi sách tại Việt Nam có thể được tiếp cận từ một kho tàng ấn phẩm rất phong phú, trong đó có sách Hán Nôm, sách quốc ngữ đầu thế kỷ XX, những bộ tạp chí cũ, sách văn học, lịch sử và các công trình nghiên cứu đã qua nhiều lần xuất bản.

Một trường hợp đáng chú ý là Nam Phong tạp chí, xuất bản từ năm 1917 đến năm 1934, gồm 210 số. Đây không chỉ là một ấn phẩm định kỳ của một giai đoạn lịch sử, mà còn là nguồn tư liệu phản ánh đời sống văn hóa, học thuật và xã hội Việt Nam trong những thập niên đầu thế kỷ XX.

Tạp chí có các phần Quốc ngữ, chữ Nho và phụ trương tiếng Pháp. Nội dung của nó đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều công trình về lịch sử tư tưởng, văn học và ngôn ngữ. Việc lưu giữ, lập mục lục và nghiên cứu các số tạp chí vì vậy có ý nghĩa vượt ra ngoài nhu cầu sở hữu của người sưu tầm.

Đối với người chơi sách, một bộ Nam Phong tạp chí không chỉ được nhìn nhận qua số lượng tập còn giữ được hoặc tình trạng giấy, bìa. Những thông tin như số kỳ, năm xuất bản, mức độ đầy đủ của bộ sưu tập và lịch sử bảo quản cũng góp phần xác định giá trị của nó. Một bộ thiếu số có thể vẫn hữu ích cho nghiên cứu, nhưng cần được mô tả đúng tình trạng, thay vì mặc nhiên coi là bộ hoàn chỉnh.

Tương tự, công trình Tìm hiểu kho sách Hán Nôm của Trần Văn Giáp cho thấy việc nhận diện và nghiên cứu sách đòi hỏi nhiều hơn sự quan tâm đến hình thức bên ngoài. Tác phẩm này giới thiệu, mô tả và phân tích các sách Hán Nôm, đồng thời cung cấp thông tin về tác giả và nội dung tác phẩm. Công trình được xem là một dấu mốc quan trọng trong lịch sử thư mục học Việt Nam.

Từ những ví dụ ấy, có thể thấy sưu tầm sách không nhất thiết chỉ hướng đến những ấn bản đắt tiền hoặc được thị trường săn đón. Một bộ sách có giá trị còn có thể được hình thành quanh một chủ đề lịch sử địa phương, một dòng văn học, một giai đoạn xuất bản hoặc những tư liệu đang dần ít được biết đến.

Trong trường hợp này, hiểu biết thư mục trở thành nền tảng của thú chơi sách. Người sưu tầm cần biết tên sách chính xác, tác giả, nhà xuất bản, năm xuất bản, số tập, đặc điểm của ấn bản và tình trạng thực tế. Những thông tin tưởng như khô khan ấy giúp phân biệt một bộ sưu tập có tổ chức với việc tích lũy sách theo cảm hứng.

Giữ sách không chỉ để sở hữu

Một cuốn sách cũ có thể lưu giữ nhiều dấu tích: lời đề tặng, chữ ký, dấu sở hữu, ghi chú của người đọc trước hoặc những đặc điểm riêng của quá trình in và đóng sách. Những dấu tích này có thể mở ra hướng nghiên cứu về lịch sử lưu chuyển của cuốn sách, nhưng cần được xác minh trước khi đưa ra kết luận.

Một chữ ký không tự nó chứng minh nguồn gốc của cuốn sách. Một lời đề tặng cũng không đủ để xác định toàn bộ lịch sử sở hữu. Muốn hiểu chính xác hơn, cần đối chiếu những dấu vết ấy với tài liệu liên quan, thông tin thư mục và các nguồn có thể kiểm chứng.

Với những cuốn sách có giá trị đặc biệt, bảo quản cũng là một phần quan trọng của thú chơi. Độ ẩm, ánh sáng, bụi bẩn, côn trùng và cách sử dụng không phù hợp đều có thể làm hư hại giấy, mực và phần đóng sách. Việc lập danh mục, ghi lại tình trạng và lưu giữ thông tin về nguồn gốc giúp người sở hữu quản lý bộ sưu tập tốt hơn, đồng thời tạo điều kiện cho việc nghiên cứu về sau.

Tuy vậy, không nên biến mọi cuốn sách thành một hiện vật chỉ để ngắm nhìn. Sách trước hết được tạo ra để truyền tải tri thức. Với nhiều bộ sưu tập, giá trị nằm ở việc sách vẫn được đọc, tra cứu và sử dụng đúng mục đích. Bảo quản tốt không có nghĩa là tách sách khỏi người đọc, mà là giữ cho sách có thể tiếp tục phục vụ những người quan tâm trong tương lai.

Một thư viện riêng, nếu được tổ chức và gìn giữ cẩn thận, có thể trở thành tài sản tri thức của gia đình hoặc cộng đồng. Nhưng để điều đó xảy ra, người sưu tầm cần quan tâm đến nội dung và khả năng sử dụng của bộ sưu tập, chứ không chỉ đến việc sở hữu nó.

Sau cùng, thú chơi sách không được quyết định bởi số lượng sách trên giá, độ lớn của căn phòng hay số tiền đã bỏ ra. Nó được thể hiện qua cách một người lựa chọn sách, hiểu những gì mình lưu giữ và có trách nhiệm với những giá trị mà sách mang lại.

Một bộ sưu tập có thể bắt đầu từ một cuốn sách được yêu thích. Qua thời gian, nó có thể trở thành bản đồ của một hành trình đọc, một hồ sơ về một lĩnh vực tri thức hoặc một phần ký ức xuất bản của một thời đại. Những cuốn sách khi ấy không chỉ đứng cạnh nhau trên giá, mà còn tạo thành một hệ thống có ý nghĩa.

Chơi sách, xét đến cùng, là một cách đối thoại với tri thức qua những ấn bản cụ thể. Giá trị của thú chơi ấy không nằm ở việc sở hữu thứ mà người khác không có, mà ở khả năng hiểu sâu hơn những gì mình đã lựa chọn và gìn giữ. Khi sự sưu tầm được dẫn dắt bởi hiểu biết thay vì cuộc đua sở hữu, sách mới thực sự trở thành một phần của đời sống văn hóa, chứ không chỉ là những món đồ được định giá.

Tài liệu tham khảo và đọc thêm

Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.