Một cuốn sách có thể được in hàng nghìn bản, nhưng chỉ cần một nét bút viết thêm, bản sách ấy đã bắt đầu có một cuộc đời riêng. Đó có thể là chữ ký vội của tác giả sau buổi ra mắt, lời đề tặng dành cho một người bạn, hay dòng ghi chú của một chủ nhân từ nhiều thập niên trước. Những nét mực tưởng như rất nhỏ ấy đôi khi lưu giữ được cả một mối quan hệ, một cuộc gặp gỡ và dấu vết của thời gian. Với người chơi sách, điều đáng quan tâm không đơn thuần là cuốn sách có chữ ký hay không, mà là câu chuyện nào đang được gửi lại trên trang giấy ấy.

Chữ ký là một dấu vết nhỏ nhưng có sức hấp dẫn đặc biệt. Nó làm cho một bản sách vốn thuộc về hàng trăm hay hàng nghìn bản in trở thành một cá thể có dấu ấn riêng. Với người đọc, đó có thể là kỷ niệm của một buổi giao lưu, một lần gặp tác giả. Với người sưu tầm, chữ ký có thể là chứng cứ về sự hiện diện của tác giả, một mối quan hệ, một lần trao tặng hoặc một đoạn đường lưu chuyển của cuốn sách. Nhưng cũng chính vì sức hấp dẫn ấy, chữ ký dễ bị biến thành một thứ nhãn giá. Người ta đôi khi chỉ hỏi sách có chữ ký hay không, mà chưa hỏi chữ ký ấy thực sự nói lên điều gì.

Trong ngôn ngữ của giới sách cổ, cần phân biệt một số khái niệm thường bị dùng lẫn. Một cuốn sách “signed” là cuốn có chữ ký viết tay của tác giả, họa sĩ minh họa hoặc một người được xác định khác. “Inscribed” thường chỉ bản có lời ghi hoặc lời đề tặng viết tay, thường kèm chữ ký và hướng đến một người cụ thể. Theo bảng thuật ngữ của Antiquarian Booksellers’ Association of America (ABAA), nếu mô tả một cuốn sách là inscribed mà không nói rõ người viết, cách dùng trong giới sách cổ thường ngầm hiểu đó là lời ghi của tác giả; tuy nhiên, một mô tả thư mục có trách nhiệm vẫn phải nói rõ điều gì đã được xác minh và điều gì chưa.

“Presentation copy” là một khái niệm hẹp hơn. Theo ABAA, đó là bản sách được tác giả hoặc nhà xuất bản ký, ghi lời đề tặng và trao tặng như một món quà. Một cuốn sách được tác giả ký tại buổi giao lưu theo yêu cầu của độc giả không tự động trở thành presentation copy. Có chữ ký và lời chúc không đồng nghĩa với việc tác giả đã chủ ý tặng cuốn sách ấy. Điểm khác biệt nằm ở hành động trao tặng và bằng chứng về hành động đó.

Còn “association copy” không nhất thiết phải có chữ ký. Đó là bản sách có mối liên hệ đáng kể với tác giả, một người có liên quan đến tác giả hoặc chính nội dung cuốn sách. Một bản từng thuộc sở hữu của người được nhắc đến trong tác phẩm, một cuốn sách có ghi chú của tác giả, hay bản được trao cho một người bạn thân có thể trở thành association copy nếu mối liên hệ ấy được chứng minh. Trong một số trường hợp, chính lịch sử của người từng sở hữu cuốn sách khiến bản sách trở nên đặc biệt, chứ không phải nét bút trên trang giấy.

Một ví dụ nổi tiếng nằm trong bộ sưu tập của Folger Shakespeare Library. Bản First Folio được gọi là Vincent copy có dòng ghi bằng tiếng Latin trên trang tên sách, cho biết William Jaggard – nhà in của First Folio – đã tặng cuốn sách cho Augustine Vincent vào năm 1623, cũng là năm First Folio được xuất bản. Dòng ghi ấy không phải chữ ký của Shakespeare. Giá trị của nó nằm ở khả năng nối một bản sách cụ thể với nhà in, người nhận và thời điểm xuất bản. Một dấu vết ngắn đã giúp xác định vị trí của cuốn sách trong lịch sử lưu hành của một trong những ấn phẩm quan trọng nhất của văn học Anh.

Trường hợp này cho thấy chữ ký và lời ghi trong sách không nên được nhìn đơn giản như vật trang trí. Chúng là dữ liệu vật chất. Một tên người, một ngày tháng, một lời đề tặng, dấu mực của chủ sở hữu hay một ghi chú ở trang cuối có thể góp phần dựng lại lịch sử của bản sách. Folger Shakespeare Library xem những dấu vết như chữ ký của chủ cũ, nhãn sở hữu, dấu đóng và ghi chú là những nguồn chứng cứ để nghiên cứu xuất xứ. Thư viện còn ghi nhận cả chứng cứ bên ngoài như hóa đơn, sổ bán sách, thư từ và danh mục thư viện. Nói cách khác, một dòng chữ chỉ trở thành manh mối đáng tin cậy khi được đặt trong mạng lưới chứng cứ rộng hơn.

Vì vậy, không nên vội xếp hạng rằng sách có chữ ký luôn quý hơn sách có lời đề tặng, hoặc lời đề tặng luôn có giá trị cao hơn chữ ký đơn thuần. Bài viết của ABAA năm 2024 về sự khác nhau giữa signed books và inscribed books cho thấy quan niệm của thị trường đã thay đổi theo thời gian. Có giai đoạn người mua thích chữ ký đơn lẻ vì nghĩ rằng lời đề tặng cá nhân sẽ làm giảm khả năng bán lại. Nhưng với người nghiên cứu sách cổ, một lời ghi có thể mở ra câu chuyện về người nhận, mối quan hệ và hoàn cảnh trao tặng. Một cuốn sách đề tặng cho người thân, bạn văn hoặc nhân vật có liên hệ với tác giả đôi khi có ý nghĩa lớn hơn một bản chỉ ký tên tại sự kiện đông người.

Một bản sách được tác giả đề tặng cho người có liên hệ rõ ràng với đời sống và tác phẩm của mình có thể được xem là association copy. ABAA từng giới thiệu một bản thơ đầu tay của Sylvia Plath, được bà đề tặng cho Luke và Cynthia Myers năm 1961. Giá trị của bản sách không chỉ nằm ở nét chữ của Plath, mà còn ở mối liên hệ giữa người nhận với Plath và Ted Hughes, được người nghiên cứu truy tìm qua thư từ, nhật ký và tư liệu tiểu sử. Nếu chỉ chụp riêng dòng chữ mà bỏ qua hồ sơ về người nhận, ta sẽ bỏ mất phần quan trọng nhất của câu chuyện.

Tất nhiên, không phải mọi lời đề tặng đều mang ý nghĩa lịch sử lớn. Một câu “Thân tặng bạn đọc” viết trong buổi ra mắt sách vẫn có giá trị kỷ niệm đối với người sở hữu. Một lời chúc sinh nhật có thể chỉ quan trọng với gia đình người nhận. Giá trị tình cảm, giá trị nghiên cứu và giá trị giao dịch là ba phạm trù có thể gặp nhau nhưng không nhất thiết trùng khớp. Người sưu tầm cần xác định mình đang theo đuổi điều gì. Nếu sưu tầm để lưu giữ ký ức cá nhân, một cuốn sách có lời đề tặng riêng có thể là báu vật. Nếu sưu tầm theo hướng thư mục học, điều quan trọng là xác định đúng người viết, thời điểm và ý nghĩa của dấu vết. Nếu mua bán, cần mô tả trung thực và không thổi phồng giá trị.

Vấn đề khó nhất là xác thực. Một chữ ký nhìn bằng mắt thường có thể giống chữ ký quen thuộc trên mạng, nhưng sự giống nhau chưa đủ để kết luận. Chữ viết thay đổi theo thời gian, tuổi tác, sức khỏe, loại bút, mặt giấy và hoàn cảnh ký. Một tác giả có thể ký nhanh ở buổi giao lưu, viết chậm trong thư riêng hoặc chỉ ghi tên ở trang tên sách. Chữ ký được in sẵn, chữ ký do máy tự động tạo ra, chữ ký của chủ cũ và chữ ký giả cũng có thể bị người bán mô tả nhập nhằng nếu người mua không kiểm tra kỹ.

Lịch sử sách từng chứng kiến những vụ giả mạo có quy mô đáng kể. Folger Shakespeare Library lưu lại câu chuyện William Henry Ireland, người từ năm 1794 đã tạo ra nhiều tài liệu giả mang tên Shakespeare để đáp ứng mong muốn sưu tầm di vật của cha mình. Trong số đó có thư từ, thơ, kịch bản và cả danh mục thư viện được cho là của Shakespeare. Những tài liệu ấy từng gây chú ý trước khi bị phát hiện là giả. Câu chuyện không chỉ là một vụ lừa đảo trong giới cổ vật; nó nhắc rằng ham muốn sở hữu một dấu tích của người nổi tiếng có thể khiến người ta tin vào điều mình muốn tin hơn là điều chứng cứ cho phép.

Một chữ ký có thể được xem xét qua nhiều loại bằng chứng: mẫu chữ viết đã được xác thực, thời điểm xuất bản và thời điểm tác giả còn sống, vị trí chữ ký, loại mực, giấy, lịch sử sở hữu, ảnh chụp lúc ký, thư từ hoặc hóa đơn liên quan. Không phải trường hợp nào cũng có đủ tất cả những dữ liệu ấy. Với một cuốn sách giá trị thấp, người mua có thể chấp nhận mức độ rủi ro nhỏ nếu mục đích chính là lưu niệm. Nhưng với một khoản tiền đáng kể, cần yêu cầu mô tả bằng văn bản, nguồn gốc rõ ràng và điều kiện hoàn trả nếu chữ ký không đúng như cam kết. Một giấy chứng nhận do chính người bán tự phát hành không thể thay thế toàn bộ quá trình xác minh.

Đó là lý do uy tín của người bán và quy tắc nghề nghiệp có ý nghĩa thực tế. Bộ quy tắc của International League of Antiquarian Booksellers (ILAB) yêu cầu thành viên mô tả chính xác tài liệu, công khai khiếm khuyết và những sửa chữa đáng kể, đồng thời phải nỗ lực hợp lý để chứng minh tính xác thực của món hàng. Tài liệu bị xác định là không xác thực hoặc còn tranh chấp không được tiếp tục chào bán như một món hàng xác thực nếu không công khai đầy đủ tình trạng. Những nguyên tắc này không loại bỏ hoàn toàn rủi ro, nhưng tạo ra chuẩn mực để người mua có cơ sở yêu cầu giải trình.

Khi xem một cuốn sách có chữ ký, người sưu tầm nên bắt đầu bằng việc đọc toàn bộ bản sách chứ không chỉ mở đúng trang có nét mực. Hãy xác định ấn bản và lần in, kiểm tra trang tên sách, trang bản quyền, tình trạng bìa và các phụ bản. Sau đó ghi lại vị trí chữ ký, nội dung lời đề tặng, tên người nhận, ngày tháng và bất kỳ dấu vết sở hữu nào khác. Nếu có thể, chụp ảnh cả trang chữ ký lẫn những trang liên quan, nhưng không dùng ánh sáng mạnh hoặc thao tác làm ảnh hưởng đến giấy. Một dòng chữ tách khỏi cuốn sách sẽ mất đi bối cảnh của nó.

Nếu lời đề tặng ghi tên một người cụ thể, đừng tự động cho rằng người đó là nhân vật nổi tiếng hoặc có quan hệ đặc biệt với tác giả. Cần kiểm tra tên, nghề nghiệp, thời điểm và mối liên hệ bằng tư liệu độc lập. Nếu không xác minh được, hãy ghi đúng như những gì nhìn thấy: “đề tặng cho Nguyễn Văn A, ngày…”, thay vì tự gán cho người nhận một tiểu sử hấp dẫn. Đây là nguyên tắc quan trọng trong mô tả sách cổ: không biến giả thuyết thành sự thật chỉ vì nó làm cuốn sách có vẻ đáng giá hơn.

Việc bảo quản cũng cần được cân nhắc. Không nên bóc trang có chữ ký ra khỏi sách để đóng khung, không tẩy xóa lời ghi của chủ cũ và không dán thêm nhãn mới lên phần giấy mang dấu vết lịch sử. Nếu cuốn sách có giá trị đặc biệt, nên lưu giữ hóa đơn, thư trao đổi, ảnh chụp và hồ sơ thẩm định cùng với thông tin về bản sách. Những tài liệu ấy không chỉ hỗ trợ việc xác thực sau này; chúng còn là một phần của lịch sử sở hữu. Một bộ sưu tập có giá trị không chỉ vì có nhiều cuốn sách quý, mà còn vì người sưu tầm biết giữ lại chứng cứ về chúng.

Có lẽ điều đáng quý nhất ở một cuốn sách có chữ ký không phải là khả năng làm tăng giá bán. Đó là cơ hội nhìn thấy một khoảnh khắc giao tiếp được giữ lại trên vật thể. Có khi chỉ là tên tác giả ở trang tên sách; có khi là lời chúc dành cho một người bạn; có khi là dòng ghi của một nhà in, một chủ sở hữu hoặc một người từng đọc cuốn sách trước ta. Những nét mực ấy không làm thay đổi nội dung tác phẩm, nhưng làm thay đổi lịch sử của bản sách cụ thể.

Sưu tầm chữ ký vì thế đòi hỏi nhiều hơn sự hâm mộ. Nó cần kiến thức thư mục, khả năng đọc chứng cứ, sự thận trọng trước thị trường và một thái độ tôn trọng người đã từng sở hữu cuốn sách. Một chữ ký đáng giữ không chỉ vì nó giống chữ viết của một tên tuổi lớn. Nó đáng giữ vì ta biết ai đã viết, vì sao dòng chữ xuất hiện ở đó và có thể kể lại hành trình của nó bằng những dữ kiện có thể kiểm chứng. Khi ấy, một dòng mực không còn là món trang sức cho cuốn sách; nó trở thành một phần lịch sử của cuốn sách ấy.

Nguồn tham khảo

  1. Antiquarian Booksellers’ Association of America (ABAA), “Signed Books Vs. Inscribed Books”, 26 June 2024. Bài viết phân biệt chữ ký và lời đề tặng, bàn về thay đổi thị hiếu sưu tầm và tầm quan trọng của xuất xứ. https://www.abaa.org/articles/signed-books-vs.-inscribed-books
  2. Antiquarian Booksellers’ Association of America (ABAA), “Inscribed”, Book Collecting Glossary. Định nghĩa bản có lời ghi viết tay và chữ ký, thường hướng đến người nhận cụ thể. https://www.abaa.org/glossary/inscribed
  3. Antiquarian Booksellers’ Association of America (ABAA), “Presentation copy”, Book Collecting Glossary. Định nghĩa bản sách được tác giả hoặc nhà xuất bản ký, đề tặng và trao tặng như quà. https://www.abaa.org/glossary/presentation-copy
  4. Leah Dobrinska, “A Guide to Buying and Collecting Signed Books”, International League of Antiquarian Booksellers (ILAB), 11 December 2016. Bài hướng dẫn thuật ngữ và các lưu ý khi mua sách có chữ ký. https://ilab.org/fr/article/a-guide-to-buying-and-collecting-signed-books-by-leah-dobrinska
  5. Folger Shakespeare Library, “Folger First Folio 1”. Hồ sơ bản Vincent copy, ghi nhận William Jaggard tặng First Folio cho Augustine Vincent và dòng ghi năm 1623 trên trang tên sách. https://www.folger.edu/explore/collection-highlights/folger-first-folio-1/
  6. Folgerpedia, “Provenance”. Tài liệu về chứng cứ xuất xứ của sách, gồm chữ ký chủ cũ, nhãn sở hữu, dấu đóng, hóa đơn, thư từ và sổ sách. https://folgerpedia.folger.edu/Provenance
  7. Folger Shakespeare Library, Arnold Hunt và Heather Wolfe, “Shakespeare’s personal library, as curated by William Henry Ireland”, The Collation, 17 June 2013. Tư liệu về vụ giả mạo chữ ký và tài liệu Shakespeare của William Henry Ireland. https://www.folger.edu/blogs/collation/shakespeares-personal-library-as-curated-by-william-henry-ireland/
  8. International League of Antiquarian Booksellers (ILAB), “The ILAB Code of Usages and Customs”, 1 May 2014. Các nguyên tắc về mô tả chính xác, công khai khiếm khuyết, xác thực và xử lý tài liệu không xác thực. https://ilab.org/article/ilab-code-of-usages-and-customs
  9. Antiquarian Booksellers’ Association of America (ABAA), “What is an Association Copy?”, 27 April 2015. Ví dụ về bản thơ đầu tay của Sylvia Plath được đề tặng cho Luke và Cynthia Myers, cùng tư liệu về mối liên hệ của người nhận. https://www.abaa.org/articles/what-is-an-association-copy

Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.