Bảo quản sách trong khí hậu nóng ẩm: từ thói quen nhỏ đến ý thức gìn giữ
Người chơi sách thường dành nhiều thời gian để tìm đúng ấn bản, kiểm tra trang tên sách, ngắm bìa và lần theo những dấu vết của người đọc trước. Nhưng sau khi mang sách về nhà, câu hỏi ít lãng mạn hơn lại bắt đầu: đặt sách ở đâu, tránh ẩm thế nào, bao lâu nên lau kệ, và phải làm gì khi giấy có mùi mốc? Những quyết định thường nhật ấy âm thầm quyết định cuốn sách sẽ còn đọc được trong bao lâu.
Sách là một vật thể phức hợp. Giấy, mực in, keo, chỉ khâu, bìa vải, da hoặc vật liệu tổng hợp không phản ứng giống nhau trước nhiệt độ, độ ẩm và ánh sáng. Bởi vậy, bảo quản sách không đơn giản là giữ cho trang giấy sạch hay bọc bìa cho đẹp. Đó là cách hạn chế những tác động tích lũy khiến giấy giòn, bìa biến dạng, gáy yếu đi hoặc nấm mốc phát triển. Hướng dẫn bảo quản của Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ nhấn mạnh rằng những biện pháp có hiệu quả và ít tốn kém nhất thường là phòng ngừa: chọn môi trường lưu giữ phù hợp, đặt sách đúng cách và thao tác cẩn thận [1].
Với người đọc ở Việt Nam, nơi nhiều khu vực trải qua những giai đoạn nóng ẩm kéo dài, việc bảo quản càng cần tính thực tế. Không phải gia đình nào cũng có phòng lưu trữ chuyên dụng hay thiết bị kiểm soát khí hậu. Nhưng một kệ sách đặt đúng chỗ, một thói quen kiểm tra định kỳ và việc tránh những cách sửa chữa tùy tiện đã có thể giảm đáng kể nguy cơ hư hại.
Độ ẩm không chỉ làm giấy mềm đi
Giấy và nhiều vật liệu làm sách có khả năng hấp thụ, nhả hơi ẩm theo môi trường xung quanh. Khi độ ẩm thay đổi liên tục, các thành phần của sách có thể co giãn khác nhau, gây cong vênh hoặc tạo sức căng lên phần đóng gáy. Độ ẩm cao kéo dài, nhất là khi không khí ít lưu thông và có bụi bẩn, tạo điều kiện cho nấm mốc phát triển. Ngược lại, môi trường quá khô cũng không lý tưởng: một số vật liệu như da có thể mất ẩm và trở nên giòn hơn [2].
Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ khuyến nghị phần lớn sách nên được giữ trong môi trường tương đối mát, sạch và ổn định; độ ẩm tương đối không nên vượt quá khoảng 55% trong điều kiện bảo quản phù hợp. Mức trên 60% có thể làm tăng nguy cơ cong vênh và nấm mốc, trong khi độ ẩm quá thấp cũng có thể gây co rút ở một số vật liệu [1]. Đây là hướng dẫn bảo quản chung, không phải một con số có thể áp dụng cứng nhắc cho mọi loại sách và mọi ngôi nhà.
Trong thực tế gia đình, điều quan trọng không phải là cố đạt một con số hoàn hảo bằng mọi giá, mà là nhận biết những thời điểm và vị trí có nguy cơ cao. Một chiếc ẩm kế đặt gần kệ sách giúp người đọc quan sát thay đổi thay vì chỉ dựa vào cảm giác. Nếu căn phòng thường xuyên ẩm, cần xem xét nguồn ẩm, thông gió, khoảng cách với tường ngoài và khả năng sử dụng thiết bị hút ẩm phù hợp. Máy điều hòa có thể hỗ trợ trong một số hoàn cảnh, nhưng bật tắt thất thường hoặc để luồng khí lạnh thổi trực tiếp vào sách không phải giải pháp bảo quản toàn diện.
Cũng không nên kê sách sát nền nhà, sát tường thường đọng hơi ẩm hoặc trong tủ kín đặt ở góc ít thông khí. Trung tâm Bảo tồn và Phục hồi Tài liệu Đông Bắc Hoa Kỳ (NEDCC) khuyến nghị giữ sách cách tường ngoài, duy trì lưu thông không khí và không đặt tài liệu trực tiếp trên sàn [3]. Những nguyên tắc này đặc biệt hữu ích khi chọn vị trí cho sách quý, sách cũ hoặc bộ sưu tập khó thay thế.
Kệ sách tốt bắt đầu từ vị trí và cách xếp
Một kệ sách phù hợp không nhất thiết phải đắt tiền. Điều quan trọng là bề mặt chắc, phẳng, sạch và không có cạnh sắc có thể làm xước bìa. Nếu dùng kệ gỗ, cần chú ý tình trạng hoàn thiện và mùi từ lớp sơn hoặc vật liệu mới; Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ lưu ý rằng một số thành phần trong gỗ và vật liệu làm kệ có thể phát tán chất gây hại cho tài liệu, đồng thời gợi ý dùng lớp ngăn cách phù hợp nếu không thể thay kệ [4].
Sách khổ thông thường nên được xếp đứng, có điểm tựa để không nghiêng đổ, và không bị ép quá chặt đến mức phải kéo mạnh mới lấy ra được. Xếp các cuốn có kích thước gần nhau cạnh nhau giúp bìa được nâng đỡ tốt hơn. Những cuốn lớn, nặng hoặc có kết cấu yếu thường nên đặt nằm ngang, với số lượng chồng vừa phải để tránh tạo áp lực lên gáy và bìa. Không nên để sách đứng lộn ngược trên đầu gáy; trọng lượng của ruột sách có thể kéo phần đóng sách khỏi bìa theo thời gian [1][3].
Ánh sáng cũng là yếu tố cần tính đến. Ánh nắng trực tiếp có thể làm phai màu bìa, giấy và mực; tác hại của ánh sáng tích lũy theo thời gian và không thể đảo ngược hoàn toàn. Vì vậy, kệ sách không nên đặt ở nơi nắng chiếu nhiều giờ mỗi ngày. Rèm cửa, vị trí khuất nắng và việc chỉ bật đèn khi cần đều là những biện pháp đơn giản nhưng hữu ích [1][2].
Một sai lầm thường gặp là xem tủ kính kín hoàn toàn như lá chắn tuyệt đối. Tủ có thể hạn chế bụi, nhưng nếu sách được đưa vào khi còn ẩm hoặc tủ đặt ở vị trí có nguy cơ ngưng tụ hơi nước, không gian kín có thể giữ lại độ ẩm. Với tủ có cánh, nên kiểm tra định kỳ và bảo đảm sách khô, sạch trước khi cất. Không có chiếc tủ nào thay thế được việc xử lý nguồn ẩm.
Lau bụi là công việc bảo quản, không chỉ làm đẹp
Bụi không chỉ khiến kệ sách trông cũ kỹ. Bụi bám trên bề mặt có thể giữ ẩm, làm bẩn giấy và tạo điều kiện cho côn trùng hoặc nấm mốc. Vì vậy, nên lau kệ định kỳ bằng phương pháp phù hợp, đồng thời kiểm tra các góc khuất, chân tường và mặt sau của sách. Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ khuyến nghị giữ khu vực lưu trữ sạch, gọn, không có thức ăn và đồ uống, đồng thời loại bỏ bụi bằng dụng cụ mềm, sạch [4].
Khi lấy sách ra, nên nắm chắc phần thân sách và thao tác nhẹ nhàng, tránh kéo mạnh bằng đầu gáy. Không mở sách quá giới hạn tự nhiên của phần đóng gáy để ép nó nằm phẳng trên bàn. Với sách có gáy yếu, có thể kê đỡ bằng một chiếc khăn cuộn sạch hoặc giá đỡ đơn giản để giảm lực lên bản lề và gáy khi đọc [2]. Dùng giấy đánh dấu thay vì gập góc trang; tránh kẹp giấy kim loại, dây chun và giấy ghi chú có keo trên những bản cần giữ lâu dài.
Một thói quen khác nên bỏ là đặt hoa khô, mẩu báo hoặc giấy lạ vào giữa sách để lưu kỷ niệm. Các vật liệu này có thể để lại vết ố hoặc đưa thêm axit và chất bẩn vào trang giấy. Nếu muốn lưu một lá thư hay tờ giấy rời cùng cuốn sách, nên đặt chúng trong bìa hoặc phong bì riêng, phù hợp với chất liệu cần bảo quản, thay vì để tiếp xúc trực tiếp lâu dài.
Với sách cũ có bìa da, đừng tự ý bôi dầu hoặc chất đánh bóng để làm bìa mềm và bóng hơn. Viện Bảo tồn Canada lưu ý rằng các sản phẩm dầu có thể làm đổi màu da và khiến vật liệu cứng đi theo thời gian [2]. Nếu bìa da có dấu hiệu bong bột, nứt hoặc yếu ở gáy, tốt hơn nên ghi nhận tình trạng và tìm tư vấn bảo tồn thay vì thử nhiều loại hóa chất.
Mốc xuất hiện: đừng biến việc làm sạch thành nguồn hư hại mới
Mùi ẩm mốc, đốm bất thường hoặc lớp phát triển có dạng tơ trên bìa và giấy cần được xem xét nghiêm túc. Tuy nhiên, không phải mọi vết nâu trên giấy cũ đều là nấm mốc đang hoạt động; một số dạng đốm, thường được gọi là foxing trong tài liệu bảo tồn, có nguyên nhân phức tạp và không thể chẩn đoán chỉ bằng một bức ảnh. Với sách có giá trị, không nên tự kết luận rồi dùng hóa chất để xử lý.
Nếu thấy dấu hiệu nấm mốc đang phát triển, không nên chà, phủi hoặc hút bụi tùy tiện ngay tại kệ sách chung. Việc làm đó có thể phát tán bào tử và gây thêm vết bẩn. NEDCC khuyến nghị cô lập tài liệu bị ảnh hưởng, áp dụng biện pháp bảo vệ phù hợp và không làm sạch nấm mốc đang hoạt động trước khi xử lý được tình trạng của nó [3]. Người có bệnh hô hấp hoặc nhạy cảm với nấm mốc càng không nên tự xử lý.
Trước hết, hãy tách cuốn sách khỏi những cuốn khác mà không làm bụi hoặc mảnh vụn phát tán, kiểm tra nguyên nhân ẩm như rò nước hoặc tường thấm, rồi tìm tư vấn từ người có chuyên môn về bảo tồn tài liệu. Không phun nước hoa, cồn, thuốc tẩy hoặc chất khử khuẩn gia dụng lên sách. Những cách xử lý tưởng như nhanh chóng này có thể làm hỏng mực, giấy, keo và bìa, trong khi không giải quyết được nguồn ẩm. Với sách quý hoặc tình trạng mốc lan rộng, nên nhờ chuyên gia đánh giá.
Nếu sách bị ướt do nước đổ hoặc rò rỉ, thời gian rất quan trọng vì nấm mốc có thể phát triển trong vòng một đến hai ngày, tùy điều kiện. Không nên phơi trực tiếp dưới nắng gắt hoặc dùng nhiệt mạnh để hong khô. Hãy ưu tiên ngăn nguồn nước, hạn chế cầm nắm khi giấy yếu và liên hệ đơn vị bảo tồn nếu sách có giá trị hoặc bị ướt nhiều [2][3].
Sách quý cần hồ sơ, không chỉ cần hộp đẹp
Với những cuốn có giá trị sưu tầm, lịch sử hoặc tình cảm đặc biệt, việc lập hồ sơ đơn giản là một phần của bảo quản. Có thể ghi nhan đề, tác giả, nhà xuất bản, năm và lần in nếu xác minh được, tình trạng hiện tại, dấu vết sở hữu, ngày mua và nguồn gốc. Chụp ảnh bìa, trang tên sách, trang bản quyền và những điểm hư hại sẵn có giúp theo dõi sự thay đổi theo thời gian. Hồ sơ không làm cuốn sách quý hơn một cách tự động, nhưng giúp chủ sở hữu nhận diện đúng bản sách và tránh nhầm lẫn khi di chuyển, cho mượn hoặc bảo hiểm.
Sách hiếm hoặc dễ hư hại có thể được đặt trong hộp bảo vệ làm từ vật liệu phù hợp, không chứa axit và lignin khi dùng để lưu giữ lâu dài. Tuy nhiên, chữ “archival” hoặc “bảo quản” trên bao bì thương mại không tự nó bảo đảm chất lượng; cần xem rõ thành phần và tiêu chuẩn vật liệu [1]. Một hộp đúng kích thước, đủ nâng đỡ và không gây áp lực thường hữu ích hơn việc bọc sách bằng nhiều lớp nhựa không rõ nguồn gốc.
Đối với cuốn sách đang bong gáy, rời trang hoặc có bìa hư hại, băng keo trong không phải giải pháp an toàn. Chất keo có thể ngả màu, để lại vết và rất khó gỡ mà không làm tổn thương giấy. Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ khuyên tránh băng keo tự dính, kể cả sản phẩm được quảng cáo là dùng cho lưu trữ; với hiện vật có giá trị hoặc hư hại phức tạp, nên tham khảo chuyên gia bảo tồn [5].
Gìn giữ sách là một thực hành kiên nhẫn
Bảo quản sách không đòi hỏi biến ngôi nhà thành kho lưu trữ chuyên nghiệp. Nó đòi hỏi quan sát đều đặn và vài nguyên tắc nhất quán: giữ sách tránh nguồn ẩm và ánh nắng trực tiếp; hạn chế dao động môi trường; không đặt sách dưới sàn hoặc sát nơi dễ thấm nước; xếp sách có điểm tựa; làm sạch kệ; và không tự ý dùng hóa chất hay sửa chữa khi chưa hiểu vật liệu.
Người sưu tầm thường mong tìm được một bản sách đẹp, đủ trang, bìa nguyên và ít dấu vết hư hại. Nhưng sau khi sở hữu, trách nhiệm không dừng ở việc giữ vẻ ngoài ấy. Một cuốn sách có thể tiếp tục được đọc, nghiên cứu và trao lại cho người khác nếu được chăm sóc đúng cách. Những thao tác lặng lẽ — đo độ ẩm, lau kệ, tránh nắng, kiểm tra gáy và ghi lại tình trạng — không có vẻ hấp dẫn như săn tìm một bản hiếm, nhưng chính chúng giúp cuộc sưu tầm vượt qua thời gian.
Sách vốn được tạo ra để lưu giữ và truyền đi tri thức. Bảo quản sách là cách người đọc hôm nay góp phần để hành trình ấy không dừng lại ở mình.
Tài liệu tham khảo
- Library of Congress, “Storing Your Books,” Preserving Your Books Research Guide. Hướng dẫn về môi trường, ánh sáng, vị trí và cách xếp sách.
https://guides.loc.gov/preserving-your-books/storing - Canadian Conservation Institute, “Basic Care – Books.” Hướng dẫn về độ ẩm, ánh sáng, thao tác, làm sạch và xử lý các vấn đề thường gặp.
https://www.canada.ca/en/conservation-institute/services/care-objects/paper-books/basic-care-books.html - Northeast Document Conservation Center, “4.1 Storage and Handling for Books and Artifacts on Paper” và “3.8 Emergency Salvage of Moldy Books and Paper.”
https://www.nedcc.org/free-resources/preservation-leaflets/4.-storage-and-handling/4.1-storage-methods-and-handling-practices - Library of Congress, “Books – FAQ,” Collections Care. Hướng dẫn về vệ sinh, kệ gỗ, côn trùng và bảo quản sách.
https://wwws.loc.gov/preservation/about/faqs/books.html - Library of Congress, “What should I do if my books are damaged?” Collections Care FAQ. Khuyến nghị tránh băng keo tự dính và tìm chuyên gia khi cần.
https://www.loc.gov/preservation/about/faqs/books.html
Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.
