Mỗi ngày 1 cuốn sáchĐọc để hiểu thêm thế giới
Menu
Gợi ý đọc

Bắt đầu đọc triết học từ những cuốn sách nào?

Bắt đầu đọc triết học từ những cuốn sách nào?
Ảnh: Sonse, ‘Aristotle Bust at Old Library’, Long Room, Trinity College Dublin, Wikimedia Commons, CC BY 2.0;

Có người mua một cuốn sách triết học, đọc được vài trang rồi gấp lại. Không hẳn vì cuốn sách quá khó. Đôi khi vấn đề nằm ở chỗ người đọc chưa biết mình đang tìm điều gì trong đó. Những thuật ngữ như bản thể, nhận thức, hiện sinh, duy lý hay biện chứng xuất hiện dày đặc, khiến triết học có vẻ giống một cánh cửa chỉ mở cho người đã có chìa khóa.

Thực ra, triết học thường bắt đầu từ những câu hỏi rất gần: Điều gì khiến ta tin một điều là đúng? Một hành động có thể hợp pháp nhưng vẫn sai về đạo đức hay không? Ta có thật sự tự do lựa chọn? Thế nào là một cuộc sống tốt? Vì sao phải sống tử tế với người khác, kể cả khi điều đó không đem lại lợi ích trước mắt? Những câu hỏi ấy không thuộc riêng giảng đường. Chúng xuất hiện trong công việc, gia đình, quan hệ xã hội và cả những quyết định tưởng như rất nhỏ.

Vì vậy, người mới đọc triết học không nhất thiết phải bắt đầu bằng một bộ lịch sử triết học dày hàng nghìn trang, càng không cần cố ghi nhớ tên tuổi và trường phái ngay từ đầu. Cách dễ đi vào hơn là chọn một cuốn sách giúp nhận ra câu hỏi, một cuốn dẫn đường qua lịch sử tư tưởng, rồi sớm tiếp xúc với văn bản gốc. Sáu cuốn dưới đây có thể tạo thành một lộ trình như vậy. Chúng không đại diện cho toàn bộ triết học nhân loại, nhưng đủ để mở một số cánh cửa quan trọng và giúp người đọc biết mình muốn đi tiếp theo hướng nào.

1. Thomas Nagel – What Does It All Mean? A Very Short Introduction to Philosophy (1987).

Nếu chỉ chọn một cuốn để bắt đầu bằng câu hỏi thay vì tên trường phái, tôi sẽ chọn tác phẩm ngắn này. Nagel lần lượt đặt ra những vấn đề về thế giới bên ngoài, nhận thức về người khác, quan hệ giữa tâm trí và thân thể, ý chí tự do, đạo đức, cái chết, ý nghĩa cuộc sống và ngôn ngữ. Cuốn sách không cố dựng một hệ thống triết học hoàn chỉnh. Nó đưa người đọc đến gần từng vấn đề, trình bày những cách trả lời đáng chú ý rồi để ngỏ không gian suy nghĩ. Đó là ưu điểm lớn: người đọc không bị yêu cầu phải tin theo tác giả, mà được mời tự xem xét lý do khiến mình tin một điều nào đó. Bản đầu do Oxford University Press xuất bản năm 1987, dài 112 trang. Sách bằng tiếng Anh; trong các nguồn thư mục được đối chiếu cho bài này, chưa xác nhận được một ấn bản tiếng Việt tương ứng, vì vậy cần kiểm tra kỹ thông tin dịch thuật nếu gặp bản mang tên Việt hóa.

2. Jostein Gaarder – Thế giới của Sophie (Sofies verden, 1991).

Nếu Nagel đưa người đọc đi thẳng vào các vấn đề, Gaarder chọn một con đường giàu tính kể chuyện hơn. Qua hành trình của cô bé Sophie và những lá thư bí ẩn, cuốn tiểu thuyết mở ra một chuyến đi qua nhiều chặng của lịch sử triết học phương Tây. Tác phẩm nguyên bản bằng tiếng Na Uy xuất bản năm 1991; bản tiếng Anh do Paulette Møller dịch được phát hành năm 1994. Ở Việt Nam, Thư mục Quốc gia ghi nhận một bản tái bản năm 2022, do Huỳnh Phan Anh dịch, NXB Thế Giới và Công ty Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam phát hành, 516 trang. Cũng có những bản dịch và lần in khác, nên khi mua nên đối chiếu trang bản quyền của chính cuốn sách. Cần nhớ đây là tiểu thuyết dẫn nhập, không phải giáo trình có thể thay thế việc đọc nguyên tác. Nó đem lại một tấm bản đồ ban đầu, nhưng tấm bản đồ ấy chủ yếu đi qua truyền thống phương Tây.

3. Plato – Five Dialogues (ấn bản thứ hai, 2002).

Đến đây, người đọc nên rời sách giới thiệu để gặp một văn bản triết học thực sự. Tuyển tập của Hackett Publishing gồm Euthyphro, Apology, Crito, Meno và Phaedo; bản dịch của G. M. A. Grube được John M. Cooper hiệu đính, xuất bản năm 2002, dài 168 trang. Các đối thoại này cho thấy Socrates không truyền đạt triết học bằng cách đọc một danh sách kết luận. Ông hỏi, yêu cầu người đối thoại giải thích, chỉ ra mâu thuẫn và buộc họ xem lại điều tưởng như hiển nhiên. Đọc Apology, ta gặp câu hỏi về cách một người bảo vệ đời sống truy vấn của mình trước tòa án. Đọc Crito, ta phải nghĩ về luật pháp, công lý và nghĩa vụ của công dân. Đọc Euthyphro, ta thấy một khái niệm tưởng dễ hiểu như lòng mộ đạo có thể trở nên phức tạp ra sao khi bị hỏi đến tận cùng. Đây là văn bản gốc qua bản dịch hiện đại, không phải một cuốn tóm tắt về Plato. Người đọc tiếng Việt có thể tìm các bản dịch đối thoại Plato, nhưng cần kiểm tra tên dịch giả, văn bản gốc được sử dụng và chú giải đi kèm; các thuật ngữ triết học không phải lúc nào cũng có một cách chuyển ngữ duy nhất.

4. Bertrand Russell – Các vấn đề của triết học (The Problems of Philosophy, 1912).

Nếu Plato giúp ta nhìn thấy cách một cuộc đối thoại triết học vận hành, Russell đưa người đọc vào một chuỗi vấn đề về nhận thức: ta biết thế giới bên ngoài bằng cách nào, cái ta nhìn thấy có trùng với sự vật như nó tồn tại hay không, quy nạp có cơ sở gì, chân lý và tri thức có giới hạn ra sao. Sách gồm 15 chương và nghiêng nhiều về nhận thức luận. Một ưu điểm của Russell là ông không che giấu độ khó của vấn đề, nhưng cố gắng trình bày lập luận bằng ngôn ngữ sáng rõ. Bản tiếng Việt được Thư viện Học viện Báo chí và Tuyên truyền giới thiệu là bản Huỳnh Duy Thanh dịch, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 2019. Đây là lựa chọn thuận tiện cho người đọc muốn tiếp cận một tác phẩm kinh điển bằng tiếng Việt. Tuy nhiên, nên đọc Russell như một triết gia đang lập luận trong bối cảnh đầu thế kỷ XX, không phải tiếng nói cuối cùng của nhận thức luận ngày nay.

5. Khổng Tử – Luận ngữ (The Analects), bản dịch D. C. Lau, Penguin Classics, 1979.

Một lộ trình nhập môn sẽ thiếu cân bằng nếu chỉ đi qua các tác giả châu Âu. Luận ngữ mở ra một truyền thống tư tưởng khác, nơi câu hỏi về cách sống gắn chặt với tu dưỡng bản thân, quan hệ gia đình, lễ, nhân, trách nhiệm chính trị và trật tự cộng đồng. Đây là tập hợp những lời nói và đối thoại gắn với Khổng Tử, được truyền lại và biên tập qua các thế hệ môn đệ; không nên hình dung nó như một cuốn sách do chính Khổng Tử ngồi viết theo cấu trúc hiện đại. Bản dịch tiếng Anh của D. C. Lau, có phần giới thiệu của dịch giả, được Penguin xuất bản năm 1979, dài 256 trang, ISBN 9780140443486. Với bản tiếng Việt, nên ưu tiên ấn bản có chú giải và giải thích thuật ngữ, bởi những từ như nhân, lễ, nghĩa, quân tử không thể luôn được hiểu bằng nghĩa thông dụng ngày nay. Đọc Luận ngữ cũng không có nghĩa xem Nho gia là đại diện cho toàn bộ triết học phương Đông; đây chỉ là một cánh cửa quan trọng trong một truyền thống rộng lớn.

6. Simon Blackburn – Think: A Compelling Introduction to Philosophy (1999).

Sau khi đã có vài trải nghiệm với câu hỏi và văn bản gốc, người đọc có thể cần một cuốn dẫn nhập có cấu trúc rộng hơn. Blackburn lần lượt bàn về tri thức, ý thức, số phận, Thượng đế, chân lý, cái thiện và công lý, đồng thời đặt các vấn đề ấy trong đối thoại với những triết gia như Descartes, Hume, Kant và Wittgenstein. Sách do Oxford University Press xuất bản lần đầu năm 1999. Think phù hợp để hệ thống lại những gì đã gặp, nhưng không nên đọc như một cuốn từ điển tóm lược mọi trường phái. Giá trị của nó nằm ở việc chỉ ra vì sao những câu hỏi tưởng xa đời sống vẫn liên quan trực tiếp đến cách chúng ta suy nghĩ và hành động.

Không nhất thiết phải mua cả sáu cuốn cùng lúc. Nếu muốn có một khởi đầu ngắn và trực diện, hãy đọc Nagel trước. Nếu thích học qua câu chuyện, chọn Thế giới của Sophie. Khi đã quen với việc đặt câu hỏi, chuyển sang Plato để quan sát cách lập luận được hình thành; tiếp đó đọc Russell để đào sâu vấn đề tri thức. Luận ngữ giúp mở rộng tầm nhìn sang một truyền thống khác, còn Blackburn có thể dùng như cuốn tổng hợp và gợi đường cho chặng đọc tiếp theo. Trình tự này không phải quy tắc cứng. Người quan tâm đến đạo đức có thể bắt đầu với Plato và Luận ngữ; người quan tâm đến nhận thức, khoa học và sự thật có thể đi từ Nagel sang Russell.

Có một cách đọc hữu ích hơn việc gạch chân thật nhiều câu hay: sau mỗi chương, hãy ghi lại ba điều, câu hỏi tác giả đang đặt ra; lý do khiến tác giả đưa ra kết luận; và điểm nào trong lập luận ấy ta chưa bị thuyết phục. Nếu có thể, hãy thử viết một phản biện ngắn. Đừng vội tìm câu trả lời trên mạng ngay khi gặp một khái niệm khó. Hãy đọc thêm đoạn văn, tra cứu một nguồn học thuật đáng tin cậy, rồi quay lại xem câu hỏi ban đầu đã thay đổi thế nào. Triết học không phải cuộc thi ghi nhớ định nghĩa. Nó đòi hỏi người đọc theo dõi một lập luận, nhận ra giả định ẩn phía sau và phân biệt điều mình muốn là đúng với điều có lý do để tin.

Đọc triết học cũng cần một chút kiên nhẫn với sự không chắc chắn. Có những cuốn sách không đem lại đáp án mà ta mong đợi; có những lập luận khiến niềm tin cũ trở nên kém vững; có những câu hỏi sau nhiều thế kỷ vẫn chưa có lời giải được mọi người đồng thuận. Điều đó không chứng minh triết học bất lực. Ngược lại, nó nhắc ta rằng có những vấn đề không thể giải quyết bằng một khẩu hiệu, một câu trích dẫn đẹp hay một lời khuyên được đóng gói sẵn.

Bắt đầu đọc triết học, vì thế, không phải là bước vào một căn phòng đầy những pho tượng và thuật ngữ xa lạ. Đó là lúc ta chịu dừng lại trước một điều vẫn thường làm mà chưa từng hỏi vì sao, một niềm tin mình tiếp nhận từ gia đình hay xã hội, một phán đoán về đúng – sai, hoặc một lựa chọn có ảnh hưởng đến người khác. Cuốn sách đầu tiên chỉ cần làm được một việc: khiến ta muốn suy nghĩ kỹ hơn. Phần còn lại là hành trình mà không một danh sách đọc nào có thể đi thay.

Nguồn tham khảo và thông tin thư mục

Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.