Năm cuốn sách, năm cách nhìn về lòng trắc ẩn, lựa chọn và ý nghĩa sống
Có những cuốn sách giúp ta biết thêm một sự kiện, một thời đại hay một vùng đất. Cũng có những cuốn không cung cấp nhiều dữ kiện mới về thế giới bên ngoài, nhưng khiến ta nhìn lại cách mình đối xử với người khác, cách phán xét một người xa lạ, cách yêu thương, làm việc và đi qua những điều không như ý. Chúng không trao cho người đọc một công thức sống. Giá trị của chúng nằm ở việc đặt ra những câu hỏi mà ta khó trả lời bằng vài lời khuyên sẵn có.
Nếu muốn đọc để hiểu hơn về con người và cuộc sống, không nhất thiết phải bắt đầu bằng những cuốn sách tự nhận là có thể thay đổi đời người. Văn chương và tư tưởng thường đi đường vòng: cho ta sống thử trong một hoàn cảnh khác, nhìn một vấn đề qua con mắt của người khác, hoặc buộc ta nhận ra rằng điều tưởng như hiển nhiên có thể phức tạp hơn nhiều. Một nhân vật hư cấu có thể làm lộ ra định kiến của xã hội; một câu chuyện nhỏ có thể gợi câu hỏi về trách nhiệm; một hồi ký có thể cho thấy ý nghĩa không phải điều được trao sẵn mà là điều con người phải suy nghĩ và lựa chọn trong hoàn cảnh cụ thể.
Năm cuốn sách dưới đây được chọn theo năm hướng đọc khác nhau: sự hao mòn âm thầm của đời sống, năng lực nhìn người khác bằng lòng trắc ẩn, tình bạn và trách nhiệm, tình yêu như một năng lực cần rèn luyện, và câu hỏi về ý nghĩa sống trong nghịch cảnh. Đây không phải bảng xếp hạng những cuốn sách “hay nhất”, càng không phải danh sách có thể thay thế trải nghiệm sống. Mỗi cuốn mở một cánh cửa; người đọc vẫn phải tự bước qua.
1. Sống mòn – Nam Cao: nhìn vào những điều nhỏ đang làm đời sống hẹp lại
Nam Cao hoàn thành tiểu thuyết Sống mòn năm 1944; tác phẩm ban đầu được xuất bản năm 1956 với tên Chết mòn, theo thông tin giới thiệu của Nhà xuất bản Văn học [1]. Tác phẩm hướng sự chú ý vào đời sống của những trí thức nghèo trong xã hội cũ, nơi khát vọng, lòng tự trọng và nhu cầu cơm áo va chạm từng ngày. Bi kịch không chỉ nằm ở biến cố lớn mà còn ở những nhượng bộ nhỏ, những mệt mỏi lặp lại và cảm giác con người đang dần xa điều mình từng muốn trở thành.
Đọc Sống mòn hôm nay, điều đáng suy ngẫm không phải là áp nguyên trạng hoàn cảnh xã hội trong truyện vào cuộc sống hiện đại. Khoảng cách lịch sử vẫn rất lớn. Điều còn có thể đối thoại với người đọc là câu hỏi về sự hao mòn: một người có thể đánh mất phần tốt đẹp trong mình bằng những lựa chọn nào, và những áp lực vật chất, quan hệ xã hội hay nỗi sợ thất bại tác động ra sao đến nhân cách? Nam Cao không đơn giản hóa con người thành người tốt và kẻ xấu. Ông quan sát những mâu thuẫn trong chính những người vẫn có khả năng suy nghĩ, tự trọng và mơ ước.
Cuốn sách phù hợp với người muốn hiểu tâm lý đời thường và những bi kịch không ồn ào. Đọc chậm sẽ có ích hơn đọc để tìm một thông điệp duy nhất. Hãy chú ý đến khoảng cách giữa điều nhân vật nghĩ mình nên làm và điều họ thực sự làm; chính khoảng cách ấy thường là nơi tác phẩm đặt ra những câu hỏi khó.
2. Giết con chim nhại – Harper Lee: học cách nhìn qua định kiến
Tiểu thuyết To Kill a Mockingbird của Harper Lee được xuất bản lần đầu năm 1960 và nhận giải Pulitzer cho tiểu thuyết năm 1961 [2][3]. Trong nhan đề tiếng Việt thường gặp là Giết con chim nhại, câu chuyện được kể qua góc nhìn của cô bé Scout ở một thị trấn miền Nam nước Mỹ trong thập niên 1930. Qua đời sống gia đình, khu phố và một vụ án gây tranh cãi, cuốn sách đặt vấn đề về định kiến chủng tộc, công lý, lòng can đảm và cách cộng đồng đối xử với những người bị xem là khác biệt.
Điểm đáng đọc không chỉ là việc nhân vật người cha, luật sư Atticus Finch, cố gắng bảo vệ một người bị buộc tội trong một xã hội đầy định kiến. Tác phẩm còn cho thấy luật pháp và công lý không phải lúc nào cũng tự động trùng nhau; cách một cộng đồng nhìn nhận sự việc có thể bị định kiến chi phối trước khi chứng cứ được xem xét công bằng. Góc nhìn của trẻ nhỏ tạo ra một khoảng cách cần thiết: những điều người lớn coi là bình thường có thể hiện lên bất hợp lý khi được nhìn bằng sự tò mò chưa bị định kiến hóa hoàn toàn.
Cuốn sách có thể giúp người đọc tự hỏi mình đã bao giờ đánh giá người khác chỉ từ lời đồn, địa vị, xuất thân hoặc vẻ ngoài hay chưa. Lòng trắc ẩn ở đây không phải là tin rằng mọi người đều vô tội hay mọi xung đột đều có lời giải dễ dàng. Nó bắt đầu từ việc dành cho người khác quyền được lắng nghe và đòi hỏi phán xét dựa trên chứng cứ thay vì thành kiến. Vì bối cảnh lịch sử và cách xử lý một số vấn đề xã hội của tác phẩm đã được giới nghiên cứu bàn luận, người đọc trưởng thành cũng nên tiếp nhận nó bằng tinh thần phản biện, không xem một tiểu thuyết là lời giải cuối cùng cho mọi câu hỏi về công lý.
3. Hoàng tử bé – Antoine de Saint-Exupéry: trách nhiệm nằm trong những mối gắn bó
Le Petit Prince của Antoine de Saint-Exupéry được xuất bản lần đầu tại New York năm 1943 bằng tiếng Pháp và tiếng Anh; bản xuất bản tại Pháp xuất hiện sau đó, năm 1946, theo thư mục của Thư viện Quốc gia Pháp [4]. Tác phẩm thường được xếp vào dòng truyện triết lý dành cho thiếu nhi, do chính tác giả minh họa. Dáng vẻ đơn giản của câu chuyện khiến cuốn sách dễ tiếp cận, nhưng các cuộc gặp gỡ của Hoàng tử bé với những nhân vật khác nhau lại mở ra nhiều câu hỏi về quyền lực, thói quen, sự cô độc, tình bạn và cách con người định nghĩa điều quan trọng.
Có thể đọc Hoàng tử bé như câu chuyện về việc trưởng thành: không phải chỉ tích lũy thêm kiến thức hay quyền hạn, mà còn học cách hiểu điều mình gắn bó và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Tác phẩm không nhất thiết phải được diễn giải thành một triết lý duy nhất về tình yêu. Một lần đọc có thể khiến ta chú ý đến sự ngây thơ; lần khác lại gợi suy nghĩ về sự cô độc của người lớn, những thói quen vô nghĩa hoặc việc con người thường đo giá trị bằng những thước đo dễ đếm.
Đây là cuốn sách có thể đọc lại ở nhiều giai đoạn khác nhau, nhưng không phải vì mỗi tuổi đều tự động tìm được một chân lý mới. Điều thay đổi là câu hỏi người đọc mang theo. Khi còn nhỏ, ta có thể quan tâm đến hành trình và các nhân vật; khi lớn hơn, ta có thể để ý nhiều hơn đến trách nhiệm, sự gắn bó và cách con người bỏ quên điều quan trọng trong guồng quay hằng ngày. Nên chọn bản dịch có ghi rõ dịch giả và thông tin xuất bản; các bản dịch khác nhau có thể tạo ra sắc thái ngôn ngữ khác nhau.
4. The Art of Loving – Erich Fromm: tình yêu không chỉ là cảm xúc
The Art of Loving của nhà phân tâm học và triết gia xã hội Erich Fromm được xuất bản năm 1956 [5]. Tác phẩm đặt câu hỏi về tình yêu không chỉ như một trạng thái cảm xúc mà còn như một năng lực đòi hỏi hiểu biết, sự quan tâm, thực hành và trách nhiệm. Fromm bàn về tình yêu trong nhiều mối quan hệ, đồng thời phê bình cách xã hội hiện đại có thể khiến con người xem quan hệ như một cuộc trao đổi hoặc một phương tiện để khẳng định giá trị bản thân.
Sức gợi của cuốn sách nằm ở việc chuyển câu hỏi từ “làm thế nào để được yêu?” sang “mình có hiểu và thực hành việc yêu thương hay không?”. Cách đặt vấn đề ấy không có nghĩa tình yêu chỉ là kỹ năng có thể học theo công thức, cũng không phải mọi khó khăn trong quan hệ đều do cá nhân thiếu nỗ lực. Quan hệ giữa người với người chịu tác động của hoàn cảnh, sự bất bình đẳng, khác biệt tính cách và nhiều yếu tố khác. Tuy nhiên, Fromm nhắc người đọc rằng cảm xúc mạnh mẽ không tự nó bảo đảm khả năng lắng nghe, tôn trọng hay chăm sóc người khác.
Đây là cuốn nên đọc với thái độ đối thoại. Một số khái niệm được viết trong bối cảnh xã hội giữa thế kỷ XX; người đọc hôm nay có thể đồng tình với lập luận này nhưng đặt câu hỏi với lập luận khác. Thay vì coi sách như cẩm nang giải quyết mọi quan hệ, hãy dùng nó để xem xét các thói quen của chính mình: ta có thực sự chú ý đến người đối diện, có tôn trọng sự khác biệt và có phân biệt quan tâm với kiểm soát hay không?
5. Man’s Search for Meaning – Viktor E. Frankl: ý nghĩa không phải lời khuyên dễ dãi
Man’s Search for Meaning của bác sĩ tâm thần Viktor E. Frankl bắt nguồn từ tác phẩm xuất bản năm 1946 bằng tiếng Đức về trải nghiệm của ông trong các trại tập trung của Đức Quốc xã; bản tiếng Anh mang nhan đề hiện nay được xuất bản năm 1959, theo tài liệu hướng dẫn của nhà xuất bản Beacon Press [6]. Sách kết hợp hồi ký về trải nghiệm tù đày với phần trình bày khái quát về liệu pháp ý nghĩa (logotherapy), phương pháp trị liệu do Frankl phát triển.
Đọc cuốn sách cần giữ hai lớp nội dung trong tầm nhìn: lời chứng của một người sống sót qua bạo lực lịch sử và lập luận tâm lý – triết học của tác giả. Trải nghiệm cá nhân có sức nặng đặc biệt, nhưng không nên tự động biến thành quy luật áp dụng cho tất cả mọi người. Frankl đặt câu hỏi về khả năng tìm thấy ý nghĩa trong hoàn cảnh cực kỳ khắc nghiệt; điều đó không có nghĩa đau khổ tự nó là tốt, rằng nạn nhân phải luôn mạnh mẽ, hay rằng chỉ cần thái độ tích cực là có thể vượt qua mọi tổn thương.
Giá trị của cuốn sách nằm ở việc xem xét mối quan hệ giữa ý nghĩa, trách nhiệm và hoàn cảnh, đồng thời nhắc người đọc rằng không phải mọi câu hỏi về đời sống đều có một câu trả lời trừu tượng dùng chung cho tất cả. Với người đọc trẻ, nên chọn ấn bản có lời giới thiệu và chú giải đáng tin cậy, bởi tác phẩm đề cập đến Holocaust và những trải nghiệm lịch sử nghiêm trọng. Đọc để suy nghĩ về ý nghĩa sống không đồng nghĩa với việc lãng mạn hóa đau khổ; cần nhìn nhận đầy đủ bối cảnh bạo lực và mất mát mà Frankl ghi lại.
Đọc theo câu hỏi, không đọc để săn tìm một chân lý duy nhất
Năm cuốn sách không tạo thành một chương trình hoàn chỉnh về đạo đức hay tâm lý con người. Chúng khác nhau về thể loại, thời đại, phương pháp và giới hạn. Sống mòn là tiểu thuyết hiện thực Việt Nam; Giết con chim nhại đặt câu chuyện cá nhân trong những bất công xã hội; Hoàng tử bé dùng hình thức ngụ ngôn; The Art of Loving là khảo luận tư tưởng; còn Man’s Search for Meaning kết hợp hồi ký với lập luận về ý nghĩa sống. Chính sự khác biệt này làm cho việc đọc đối chiếu trở nên hữu ích.
Có thể bắt đầu bằng một câu hỏi cụ thể. Nếu muốn hiểu sự tự lừa dối và hao mòn trong đời thường, hãy đọc Nam Cao. Nếu quan tâm đến định kiến và công lý, hãy đọc Harper Lee rồi tìm thêm tài liệu về bối cảnh lịch sử nước Mỹ. Nếu muốn suy nghĩ về tình bạn và trách nhiệm, hãy đọc lại Hoàng tử bé. Nếu muốn xem xét tình yêu như một thực hành, hãy đọc Fromm và tự phản biện những giả định của ông. Nếu muốn suy ngẫm về ý nghĩa trong nghịch cảnh, hãy đọc Frankl trong bối cảnh lịch sử của tác phẩm, không tách những suy tư của ông khỏi trải nghiệm Holocaust.
Một cách đọc hữu ích là ghi ba điều sau mỗi chương hoặc mỗi buổi đọc: điều văn bản thực sự nói; cách mình diễn giải; câu hỏi còn chưa giải quyết. Phân biệt ba lớp ấy giúp ta tránh biến cảm xúc cá nhân thành kết luận về tác phẩm. Cũng nên tìm một nguồn bổ sung khi cuốn sách đưa ra những nhận định lịch sử hoặc xã hội quan trọng. Văn chương có thể mở rộng trí tưởng tượng đạo đức, nhưng nó không thay thế việc kiểm chứng dữ kiện.
Hiểu con người không có nghĩa là lúc nào cũng đồng tình với họ, còn hiểu cuộc sống không có nghĩa là tìm được một lời giải cho mọi biến cố. Có lẽ điều một cuốn sách tốt làm được là khiến ta chậm lại trước khi phán xét, nhìn rõ hơn những mâu thuẫn trong chính mình và nhận ra rằng mỗi lựa chọn đều diễn ra trong một hoàn cảnh cụ thể. Đọc sâu không bảo đảm con người sẽ trở nên tốt hơn; nó chỉ mở ra cơ hội để ta suy nghĩ cẩn trọng hơn về cách mình sống.
Tài liệu tham khảo
- Nhà xuất bản Văn học, “Sống mòn”, thông tin tác giả, năm hoàn thành và lần xuất bản đầu với tên Chết mòn. https://nxbvanhoc.com.vn/song-mon
- National Book Foundation, “To Kill a Mockingbird”, thông tin xuất bản năm 1960 và giới thiệu tác phẩm. https://www.nationalbook.org/books/to-kill-a-mockingbird/
- The Pulitzer Prizes, hồ sơ giải thưởng văn học năm 1961 dành cho Harper Lee với To Kill a Mockingbird. https://www.pulitzer.org/winners/harper-lee
- Bibliothèque nationale de France (BnF), hồ sơ thư mục Le Petit Prince, xuất bản tại New York năm 1943; xuất bản tại Pháp năm 1946. https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb11962706k
- Fromm-Online, “Important Dates”, ghi nhận The Art of Loving được xuất bản năm 1956. https://fromm-online.org/en/life/important-dates/
- Beacon Press, “Man’s Search for Meaning: Teachers’ Guide”, lịch sử xuất bản năm 1946 và bản tiếng Anh năm 1959, nội dung và bối cảnh tác phẩm. https://www.beacon.org/Assets/ClientPages/MansSearchForMeaningtg.aspx
- Nhã Nam, thông tin ấn bản tiếng Việt Hoàng tử bé, thông tin tác giả, dịch giả và xuất bản tại Việt Nam. https://nhanam.vn/hoang-tu-be-nha-nam
- Nhã Nam, thông tin ấn bản tiếng Việt Giết con chim nhại. https://nhanam.vn/giet-con-chim-nhai-nha-nam-tai-ban
Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.