Có những điều người Việt vẫn làm, vẫn nói và vẫn gìn giữ qua nhiều thế hệ, nhưng không phải lúc nào chúng ta cũng hiểu vì sao chúng tồn tại. Vì sao làng xã từng giữ vai trò quan trọng trong đời sống cộng đồng? Vì sao bữa cơm gia đình không chỉ là chuyện ăn uống? Vì sao tín ngưỡng dân gian, thờ cúng tổ tiên và những ngày lễ truyền thống vẫn có sức sống ngay cả trong một xã hội đang thay đổi nhanh chóng? Và điều gì làm nên bản sắc Việt Nam giữa những dòng giao lưu văn hóa kéo dài hàng nghìn năm?
Muốn tìm lời giải, chúng ta cần đi xa hơn những hình dung quen thuộc về văn hóa dân tộc. Văn hóa không chỉ là những di sản có thể nhìn thấy, những nghi lễ được tái hiện hay những biểu tượng thường xuất hiện trong các dịp lễ hội. Đó còn là hệ thống quan niệm, tập quán, cách ứng xử, tri thức và kinh nghiệm được hình thành trong lịch sử, truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, đồng thời không ngừng biến đổi trước những hoàn cảnh mới.
Năm cuốn sách dưới đây có thể tạo thành một hành trình đọc tương đối toàn diện: bắt đầu từ lịch sử văn hóa, tiếp cận các khái niệm nền tảng, tìm hiểu cách văn hóa vận hành trong đời sống và sau cùng suy ngẫm về bản sắc trong quá trình giao lưu, tiếp biến.
1. Việt Nam văn hóa sử cương – Đào Duy Anh
Nếu muốn bắt đầu bằng một công trình có tầm nhìn bao quát về đời sống văn hóa Việt Nam, Việt Nam văn hóa sử cương là lựa chọn đáng cân nhắc.
Được xuất bản lần đầu năm 1938, tác phẩm của học giả Đào Duy Anh tiếp cận văn hóa từ nhiều phương diện của đời sống, bao gồm kinh tế, tổ chức xã hội, phong tục, tín ngưỡng, giáo dục, ngôn ngữ, văn học và nghệ thuật. Thay vì chỉ kể lại những sự kiện lịch sử hay giới thiệu các thành tựu văn minh, cuốn sách tìm cách nhìn văn hóa trong mối liên hệ với cách một cộng đồng tổ chức cuộc sống và phát triển qua thời gian.
Giá trị của tác phẩm nằm ở cách đặt những vấn đề văn hóa vào một chỉnh thể. Muốn hiểu phong tục, cần nhìn vào nền tảng kinh tế và tổ chức xã hội. Muốn hiểu đời sống tinh thần, cần xem xét sự vận động của giáo dục, tư tưởng, tôn giáo và ngôn ngữ. Các phương diện ấy không tồn tại riêng rẽ mà tác động qua lại, tạo nên diện mạo của một xã hội trong từng giai đoạn lịch sử.
Tuy nhiên, đây là công trình được hình thành trong bối cảnh học thuật đầu thế kỷ XX. Người đọc hiện nay nên đặt những nhận định của tác giả vào hoàn cảnh lịch sử khi sách ra đời, đồng thời đối chiếu với các nghiên cứu mới hơn. Đọc một tác phẩm kinh điển không có nghĩa là mặc nhiên xem mọi kết luận trong đó vẫn còn nguyên giá trị.
Cuốn sách phù hợp với người muốn có một bức tranh nền trước khi đi sâu vào những chủ đề cụ thể của văn hóa Việt Nam.
2. Cơ sở văn hóa Việt Nam – Trần Ngọc Thêm
Nếu Việt Nam văn hóa sử cương mở ra một bức tranh lịch sử rộng, Cơ sở văn hóa Việt Nam của Trần Ngọc Thêm cung cấp một cách tiếp cận có hệ thống hơn về cấu trúc và các thành tố văn hóa.
Tác phẩm được sử dụng rộng rãi trong đào tạo và nghiên cứu văn hóa học, với những nội dung liên quan đến văn hóa nhận thức, tổ chức đời sống cộng đồng và cá nhân, ứng xử với môi trường tự nhiên cũng như môi trường xã hội.
Cách tổ chức vấn đề này giúp người đọc nhận ra rằng văn hóa không chỉ được tạo nên bởi những gì một dân tộc lưu giữ, mà còn bởi cách con người nhận thức thế giới và tìm phương thức thích nghi với môi trường sống. Nhà ở, trang phục, ẩm thực, quan hệ gia đình, tổ chức cộng đồng hay sự tiếp nhận tôn giáo đều có thể được xem xét trong mối liên hệ với những điều kiện lịch sử và xã hội nhất định.
Đọc cuốn sách, người đọc có thể bắt đầu đặt những câu hỏi cụ thể hơn về đời sống quen thuộc. Vì sao một tập quán hình thành và được duy trì? Điều kiện tự nhiên tác động thế nào đến sinh hoạt cộng đồng? Những giá trị được xem là truyền thống có phải lúc nào cũng giữ nguyên ý nghĩa ban đầu?
Đây là cuốn phù hợp với người mới muốn tìm hiểu văn hóa Việt Nam một cách có hệ thống, đặc biệt là sinh viên, người làm giáo dục và những độc giả muốn có nền tảng trước khi đọc các công trình chuyên sâu. Một lưu ý cần thiết là các mô hình khái quát trong nghiên cứu văn hóa nên được sử dụng như công cụ phân tích, không nên biến thành những khuôn mẫu cố định cho mọi vùng miền và mọi nhóm người Việt.
3. Bản sắc văn hóa Việt Nam – Phan Ngọc
Nếu hai cuốn sách đầu giúp người đọc hình dung diện mạo và cấu trúc của văn hóa, Bản sắc văn hóa Việt Nam của Phan Ngọc đưa sự chú ý đến một câu hỏi khó hơn: điều gì làm nên nét riêng của một nền văn hóa trong quá trình tiếp xúc với các nền văn hóa khác?
Bản sắc thường được nói đến như một tập hợp những đặc điểm riêng biệt, nhưng vấn đề không đơn giản như việc lập danh sách các phong tục hay phẩm chất được cho là đặc trưng của người Việt. Một nền văn hóa có thể tiếp nhận nhiều yếu tố từ bên ngoài, thay đổi phương thức sinh hoạt và cách biểu đạt mà vẫn duy trì những mạch liên tục trong đời sống cộng đồng. Ngược lại, có những tập quán được gọi là truyền thống nhưng ý nghĩa và cách thực hành đã thay đổi đáng kể theo thời gian.
Từ hướng tiếp cận của Phan Ngọc, người đọc có cơ hội suy nghĩ về bản sắc trong quan hệ với giao lưu văn hóa, cũng như về cách nhận diện những yếu tố làm nên tính đặc thù của văn hóa Việt Nam. Câu hỏi không còn chỉ là người Việt có những phong tục gì, mà là các yếu tố văn hóa được tiếp nhận, chuyển hóa và đặt vào môi trường Việt Nam như thế nào.
Điểm đáng đọc của cuốn sách nằm ở việc khuyến khích người đọc suy nghĩ về bản sắc như một vấn đề cần được khảo sát, giải thích và tranh luận, thay vì một khái niệm có thể hiểu ngay bằng trực giác.
Đây là lựa chọn thích hợp sau khi đã có kiến thức nền về lịch sử và các thành tố văn hóa. Người đọc nên tiếp cận các luận điểm của tác giả với tinh thần đối thoại, đồng thời đặt chúng cạnh những cách giải thích khác trong nghiên cứu văn hóa học.
4. Văn minh Việt Nam – Nguyễn Văn Huyên
Một cách tiếp cận khác để hiểu văn hóa Việt Nam là nhìn vào những biểu hiện cụ thể của đời sống, từ sinh hoạt thường ngày đến phong tục, tín ngưỡng và tổ chức cộng đồng.
Văn minh Việt Nam của Nguyễn Văn Huyên là công trình đáng chú ý trong dòng nghiên cứu về xã hội và văn hóa Việt Nam. Tác giả là một nhà nghiên cứu có đóng góp quan trọng đối với lĩnh vực dân tộc học và văn hóa học; công trình này được biết đến qua những khảo sát về đời sống, tập quán và các hình thức biểu đạt văn hóa của người Việt.
Khác với cách tiếp cận chủ yếu dựa trên hệ thống khái niệm, những nghiên cứu gắn với quan sát đời sống giúp người đọc nhìn văn hóa từ những thực hành cụ thể. Một phong tục không chỉ là nghi thức được lặp lại, mà còn gắn với quan hệ gia đình, cấu trúc cộng đồng, niềm tin và những quan niệm về trật tự xã hội.
Điều đáng chú ý khi đọc các công trình hình thành từ những giai đoạn trước là khả năng nhận ra khoảng cách giữa xã hội được khảo sát và đời sống hiện tại. Một số phong tục có thể đã biến đổi, một số quan hệ cộng đồng không còn vận hành như trước, trong khi những yếu tố khác vẫn tiếp tục tồn tại dưới hình thức mới.
Chính khoảng cách ấy làm nên giá trị của việc đọc. Cuốn sách không chỉ cung cấp tư liệu về một xã hội trong quá khứ, mà còn gợi ra câu hỏi về những gì đã thay đổi và những gì tiếp tục được duy trì trong đời sống Việt Nam đương đại.
Với người muốn tìm hiểu văn hóa thông qua phong tục và sinh hoạt xã hội, đây là một lựa chọn có giá trị. Khi sử dụng sách để tìm hiểu một tập quán cụ thể, nên chú ý đến bối cảnh khảo sát, thời điểm ghi nhận và phạm vi cộng đồng được đề cập, tránh suy rộng một hiện tượng thành đặc điểm chung của toàn bộ xã hội Việt Nam.
5. Văn hóa Việt Nam – tìm tòi và suy ngẫm – Trần Quốc Vượng
Sau khi tiếp cận những công trình có tính khái quát và hệ thống, người đọc có thể chuyển sang một tập hợp nghiên cứu mở ra nhiều hướng suy nghĩ hơn về văn hóa Việt Nam.
Văn hóa Việt Nam – tìm tòi và suy ngẫm của Giáo sư Trần Quốc Vượng tập hợp các công trình nghiên cứu của ông, được xuất bản trong Tủ sách Văn hóa học vào năm 2000 và tái bản năm 2003. Nội dung sách bao quát nhiều chủ đề, từ khái niệm và công cụ nghiên cứu đến không gian, thời gian văn hóa, con người văn hóa và các thành tố văn hóa.
Điểm đáng chú ý của một công trình tập hợp nhiều nghiên cứu là người đọc không nhất thiết phải tiếp nhận văn hóa Việt Nam qua một hệ thống giải thích duy nhất. Các vấn đề có thể được xem xét từ những góc nhìn khác nhau, gắn với lịch sử, địa lý, khảo cổ học, dân tộc học và đời sống xã hội.
Cách đọc phù hợp không phải là cố gắng ghi nhớ thật nhiều nhận định, mà là theo dõi cách tác giả đặt câu hỏi, sử dụng tư liệu và kết nối những hiện tượng tưởng như riêng biệt. Từ đó, người đọc có thể hiểu vì sao nghiên cứu văn hóa cần sự kết hợp của nhiều ngành khoa học và vì sao những kết luận có sức thuyết phục phải được đặt trên nền tảng tư liệu.
Đây là cuốn dành cho người đã có những kiến thức nhập môn và muốn đi sâu hơn vào các vấn đề văn hóa Việt Nam. Với dung lượng lớn và nội dung đa dạng, không nhất thiết phải đọc liên tục từ đầu đến cuối; có thể lựa chọn những phần phù hợp với mối quan tâm, sau đó mở rộng dần sang các chủ đề khác.
Đọc để hiểu bản sắc, không phải để tìm một khuôn mẫu bất biến
Năm cuốn sách trên không đưa ra một câu trả lời duy nhất cho câu hỏi văn hóa và bản sắc Việt Nam là gì. Mỗi tác phẩm được hình thành trong một bối cảnh học thuật riêng, sử dụng cách tiếp cận và hệ thống tư liệu khác nhau. Đặt chúng cạnh nhau, người đọc có thể nhận ra rằng hiểu văn hóa không phải là tìm một định nghĩa ngắn gọn rồi dùng định nghĩa ấy để giải thích mọi hiện tượng trong đời sống.
Bản sắc văn hóa cũng không nên được hiểu như một bộ đặc điểm bất biến, tồn tại bên ngoài lịch sử. Văn hóa Việt Nam được hình thành trong những điều kiện tự nhiên và xã hội cụ thể, trải qua nhiều thời kỳ biến đổi, tiếp xúc và giao lưu với các nền văn hóa khác. Trong quá trình đó, có những yếu tố được gìn giữ, có những yếu tố được điều chỉnh, có những yếu tố dần mất đi và cũng có những giá trị mới xuất hiện.
Bởi vậy, tìm hiểu văn hóa Việt Nam không chỉ là nhìn lại quá khứ để xác định chúng ta đã từng sống như thế nào. Đó còn là cách hiểu rõ hơn những nền tảng đang ảnh hưởng đến đời sống hiện tại, nhận diện những định kiến có thể được ngộ nhận là truyền thống và suy nghĩ có trách nhiệm hơn về điều gì đáng được gìn giữ, điều gì cần được xem xét lại.
Nếu mới bắt đầu, có thể đọc Việt Nam văn hóa sử cương để hình dung bức tranh lịch sử, tiếp tục với Cơ sở văn hóa Việt Nam để nắm các khái niệm và cấu trúc, rồi đọc Bản sắc văn hóa Việt Nam để suy nghĩ về vấn đề bản sắc. Văn minh Việt Nam và Văn hóa Việt Nam – tìm tòi và suy ngẫm sẽ giúp mở rộng góc nhìn qua những khảo sát cụ thể và các hướng nghiên cứu chuyên sâu hơn.
Đọc năm cuốn sách không có nghĩa là đã hiểu hết văn hóa Việt Nam. Nhưng đó có thể là một điểm khởi đầu vững chắc để nhìn những điều quen thuộc bằng con mắt khác: không chỉ thấy một phong tục, mà còn đặt câu hỏi về lịch sử của nó; không chỉ nhận ra một giá trị truyền thống, mà còn tìm hiểu cách giá trị ấy được hình thành và biến đổi; không chỉ nói về bản sắc, mà cố gắng hiểu những điều kiện khiến bản sắc tiếp tục tồn tại trong một thế giới luôn vận động.
Tài liệu tham khảo
- Đào Duy Anh, Việt Nam văn hóa sử cương. Tác phẩm xuất bản lần đầu năm 1938; có nhiều lần tái bản. Thông tin thư mục: Thư viện Quốc gia Việt Nam.
- Trần Ngọc Thêm, Cơ sở văn hóa Việt Nam. Thông tin về tác phẩm và nội dung: Thư viện Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG TP.HCM.
- Phan Ngọc, Bản sắc văn hóa Việt Nam. NXB Văn hóa – Thông tin, 1998. Thông tin thư mục: Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM.
- Nguyễn Văn Huyên, Văn minh Việt Nam. Thông tin giới thiệu tác phẩm: Báo Tin tức.
- Trần Quốc Vượng, Văn hóa Việt Nam – tìm tòi và suy ngẫm. NXB Văn hóa Dân tộc, 2000; tái bản năm 2003. Thông tin thư mục: Thư viện số Trường Đại học Lâm nghiệp.
Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.
