Trên điện thoại, bản đồ thường xuất hiện như một lời hứa rất giản dị: chỉ cần chạm vào màn hình, ta sẽ biết mình đang ở đâu và phải đi đường nào. Một vạch xanh nối điểm xuất phát với điểm đến, vài con số báo thời gian di chuyển, những biểu tượng nhỏ đánh dấu quán ăn, khách sạn, trạm xăng. Mọi thứ có vẻ rõ ràng đến mức ta dễ quên rằng bản đồ không phải thế giới được thu nhỏ. Nó là một cách lựa chọn và sắp xếp thế giới.
Người vẽ bản đồ phải quyết định điều gì cần hiện ra, điều gì có thể lược bỏ; đặt tên địa danh theo cách nào; dùng tỷ lệ, màu sắc và ký hiệu gì; lấy đường biên nào làm căn cứ. Bản đồ giao thông ưu tiên khả năng di chuyển. Bản đồ địa hình chú ý đến độ cao và dạng đất. Bản đồ du lịch thường làm nổi bật điểm tham quan, dịch vụ và những tuyến đường thuận tiện cho khách. Mỗi loại có mục đích riêng, vì thế không thể đòi hỏi một tấm bản đồ phải nói hết mọi điều.
Nhưng chính những lựa chọn ấy khiến bản đồ trở thành một văn bản đáng đọc. Nó cho ta biết không chỉ một nơi nằm ở đâu, mà còn cho thấy người làm bản đồ quan tâm đến điều gì, phục vụ ai và hình dung không gian theo cách nào. Năm cuốn sách dưới đây đi từ lịch sử bản đồ đến kỹ năng đọc bản đồ có phê phán, rồi mở rộng sang quan hệ giữa tri thức địa lý và quyền lực.
1. Jerry Brotton – Lịch sử thế giới qua 12 tấm bản đồ
Nếu muốn bắt đầu bằng một bức tranh rộng, đây là cuốn nên đọc trước. Tác phẩm gốc A History of the World in Twelve Maps được xuất bản tại Anh năm 2012. Bản tiếng Việt Lịch sử thế giới qua 12 tấm bản đồ do Hoàng Ly dịch, Nhà xuất bản Thanh Niên phát hành năm 2025; biểu ghi của Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh ghi 631 trang và ISBN 9786044150611. [1]
Jerry Brotton chọn mười hai tấm bản đồ thuộc những thời kỳ khác nhau, từ các hình dung cổ đại về thế giới đến bản đồ vệ tinh hiện đại. Ông không chỉ mô tả hình dạng địa lý mà đặt mỗi tấm bản đồ vào hoàn cảnh đã tạo ra nó: tri thức đương thời, niềm tin tôn giáo, hoạt động thương mại, tham vọng chính trị và hệ thống quyền lực. Một tấm bản đồ vì vậy vừa ghi lại hiểu biết của một thời đại, vừa tham gia định hình cách thời đại ấy nhìn thế giới. [1]
Ưu điểm của cuốn sách là giúp người đọc nhận ra bản đồ không tiến thẳng theo một đường duy nhất từ sai đến đúng. Có những bản đồ chính xác theo mục đích và tri thức của thời đại mình, dù ngày nay ta biết chúng không phản ánh đầy đủ địa lý thực tế. Có những bản đồ mới xuất hiện nhờ các chuyến hải hành, kỹ thuật đo đạc và sự thay đổi trong quan niệm về thế giới. Mỗi tấm bản đồ là một lát cắt của lịch sử tri thức, chứ không đơn thuần là một sản phẩm kỹ thuật.
Mười hai bản đồ dĩ nhiên không thể đại diện cho toàn bộ lịch sử bản đồ của mọi nền văn minh. Đó là một lựa chọn biên tập có chủ đích. Nhưng chính giới hạn ấy cũng là điều đáng để người đọc lưu ý: một cuốn sách về bản đồ cũng phải lựa chọn bản đồ, cũng có trung tâm và vùng ngoại vi của riêng nó.
2. Simon Garfield – On the Map: Why the World Looks the Way It Does
Nếu Brotton đưa người đọc đi qua những bước ngoặt lớn của lịch sử bản đồ, Simon Garfield chọn lối kể linh hoạt hơn, gần với một cuộc dạo chơi trí tuệ. On the Map: Why the World Looks the Way It Does được Profile Books xuất bản; ấn bản paperback phát hành ngày 5 tháng 9 năm 2013, ISBN 9781846685101. Đây là ấn bản tiếng Anh được giới thiệu trong bài viết này. [2]
Garfield lần theo lịch sử bản đồ từ Mappa Mundi thời trung đại đến Google Maps, xen vào đó là những câu chuyện về Ptolemy, các nhà thám hiểm, những tập atlas, bản đồ phục vụ việc kiểm soát dịch bệnh và cả những bản đồ kỳ lạ về các địa điểm không có thật. Cuốn sách cho thấy bản đồ không chỉ thuộc về địa lý học. Nó còn đi vào nghệ thuật, văn hóa đại chúng, khoa học, chiến tranh, du lịch và trí tưởng tượng. [2]
Đây là lựa chọn phù hợp với người muốn tiếp cận lịch sử bản đồ qua những câu chuyện cụ thể thay vì bắt đầu bằng một khảo luận chuyên ngành. Garfield có thể không thay thế được một công trình nghiên cứu sâu về kỹ thuật bản đồ học, nhưng lại làm tốt một việc quan trọng: khiến người đọc muốn nhìn kỹ hơn những tấm bản đồ vốn vẫn đi qua mắt mình mỗi ngày.
3. Mark Monmonier – How to Lie with Maps
Nhan đề có vẻ khiêu khích, nhưng Mark Monmonier không đơn giản cho rằng người vẽ bản đồ đều có ý định lừa dối. Luận điểm quan trọng hơn là mọi bản đồ đều phải giản lược. Không một tấm bản đồ nào có thể giữ lại toàn bộ chi tiết của địa hình và đời sống; người làm bản đồ buộc phải chọn tỷ lệ, ký hiệu, màu sắc, cách phân nhóm dữ liệu và những gì được đưa vào khung hình. Những lựa chọn ấy có thể làm sáng tỏ vấn đề, nhưng cũng có thể khiến người xem hiểu sai nếu không biết cách đọc.
How to Lie with Maps xuất bản lần đầu năm 1991. Ấn bản thứ ba do University of Chicago Press phát hành năm 2018, dài 256 trang; bản này cập nhật những vấn đề của bản đồ số, bản đồ trực tuyến, bản đồ dữ liệu và các hình thức trình bày có khả năng tạo ấn tượng sai lệch. [3]
Đọc Monmonier, ta học cách dừng lại trước một bản đồ đang được dùng để minh họa cho một kết luận. Dữ liệu được lấy từ đâu? Khoảng thời gian nào được chọn? Các nhóm được chia theo tiêu chí gì? Màu sắc có làm một chênh lệch nhỏ trông thành khác biệt lớn hay không? Một khu vực bị tô đậm có thật sự nổi bật về mặt số liệu, hay chỉ nổi bật vì cách trình bày? Những câu hỏi ấy đặc biệt cần thiết trong thời đại bản đồ trực tuyến và đồ họa dữ liệu được chia sẻ nhanh trên mạng. [3]
Không phải mọi sự giản lược đều là gian dối. Một bản đồ giao thông không cần thể hiện từng hàng cây; bản đồ du lịch không nhất thiết ghi mọi con ngõ. Vấn đề nằm ở chỗ người làm bản đồ có minh bạch về mục đích và phương pháp hay không, và người đọc có hiểu giới hạn của sản phẩm mình đang xem hay không. Cuốn sách này giúp xây dựng một năng lực thiết yếu: biết hoài nghi đúng chỗ, thay vì nghi ngờ mọi thứ một cách tùy tiện.
4. Denis Wood – The Power of Maps
Nếu Monmonier tập trung vào cách bản đồ có thể làm sai lệch nhận thức thông qua những lựa chọn kỹ thuật, Denis Wood đưa câu hỏi đi xa hơn: bản đồ làm được điều gì trong đời sống xã hội? The Power of Maps do Guilford Press xuất bản năm 1992, ấn bản paperback có 248 trang, ISBN 9780898624939. [4]
Wood xem bản đồ không phải vật tham chiếu trung tính, mà là phương tiện truyền thông, thuyết phục và biểu đạt quyền lực. Một bản đồ có thể góp phần xác lập ranh giới tài sản, khu vực bầu cử, địa bàn thuế hoặc vùng quy hoạch. Nó không chỉ mô tả một trật tự đã có; trong nhiều trường hợp, nó tham gia làm cho trật tự ấy trở nên có thể nhìn thấy, quản lý và thực thi. [4]
Đây là khác biệt đáng chú ý giữa hai cuốn sách. Monmonier giúp ta nhận ra một bản đồ có thể gây hiểu nhầm bằng cách trình bày dữ liệu. Wood đặt bản đồ vào mạng lưới thể chế và lợi ích xã hội, nơi việc xác định một đường biên, một tên gọi hay một vùng được ưu tiên có thể tác động đến quyền lợi và cách con người sử dụng không gian. Đọc Wood, ta hiểu vì sao câu hỏi “ai vẽ bản đồ?” đôi khi quan trọng không kém câu hỏi “bản đồ này chính xác đến đâu?”.
5. Matthew H. Edney – Cartography: The Ideal and Its History
Đây là cuốn khó hơn, dành cho người muốn đi sâu vào cách nghiên cứu bản đồ. Cartography: The Ideal and Its History do University of Chicago Press xuất bản năm 2019, dài 296 trang, ISBN 9780226605685. [5]
Matthew H. Edney đặt vấn đề với quan niệm xem cartography như một lĩnh vực thống nhất, trong đó mọi bản đồ đều là những vật thể cùng loại và có thể được nghiên cứu bằng một hệ tiêu chí chung. Ông đề nghị nhìn vào từng thực hành lập bản đồ cụ thể: hải đồ khác bản đồ chuyên đề; bản đồ phục vụ nhà nước khác bản đồ của cộng đồng; mỗi loại được tạo ra, lưu hành và sử dụng trong những hoàn cảnh riêng. [5]
Cách tiếp cận này buộc người đọc rời khỏi suy nghĩ rằng bản đồ chỉ là hình ảnh hoàn chỉnh của thế giới được đặt lên giấy hoặc màn hình. Đằng sau một tấm bản đồ là người đo đạc, nguồn dữ liệu, kỹ thuật, tổ chức, mục đích sử dụng và những người tiếp nhận. Nếu chỉ nhìn sản phẩm cuối cùng, ta dễ bỏ qua quá trình đã làm nên nó. Edney phù hợp với độc giả đã có nền tảng nhất định về lịch sử hoặc địa lý và muốn tiếp cận bản đồ như một thực hành tri thức.
Một lộ trình đọc từ dễ đến sâu
Người mới bắt đầu có thể chọn Lịch sử thế giới qua 12 tấm bản đồ trước, bởi đã có bản tiếng Việt và cấu trúc theo từng tấm bản đồ giúp việc đọc không quá nặng. On the Map là lựa chọn tiếp theo nếu muốn mở rộng bằng những câu chuyện văn hóa và lịch sử phong phú hơn, với điều kiện có thể đọc tiếng Anh.
Sau hai cuốn mở đầu, nên chuyển sang How to Lie with Maps để rèn kỹ năng đọc bản đồ và dữ liệu một cách tỉnh táo. The Power of Maps giúp mở rộng vấn đề từ kỹ thuật sang quyền lực và các thiết chế xã hội. Cartography: The Ideal and Its History là chặng dành cho người muốn nghiên cứu sâu hơn về lịch sử và phương pháp luận của ngành bản đồ học.
Không nhất thiết phải đọc theo đúng thứ tự ấy. Người thường xuyên đi du lịch có thể bắt đầu với Garfield; người làm quy hoạch, quản lý hoặc nghiên cứu xã hội có thể tìm đến Wood và Edney sớm hơn. Điều quan trọng là sau mỗi cuốn, hãy thử mang cách đọc mới ấy trở lại với một tấm bản đồ cụ thể: bản đồ du lịch của một thành phố, bản đồ quy hoạch, bản đồ giao thông hoặc ứng dụng chỉ đường trên điện thoại.
Bản đồ càng hiện đại, ta càng dễ tin rằng nó chỉ phản ánh một thế giới đã có sẵn. Nhưng dữ liệu không tự chọn mình sẽ xuất hiện ở đâu, ký hiệu không tự quyết định điều gì cần nổi bật, và một đường biên không tự giải thích vì sao nó được vẽ như thế. Bản đồ vẫn cần được đọc như một sản phẩm của tri thức và hoàn cảnh xã hội.
Với người đi đường, bản đồ giúp tìm lối. Với người nghiên cứu, nó có thể là tư liệu để lần theo lịch sử. Với nhà quản lý, nó là công cụ tổ chức không gian. Với người làm du lịch, nó góp phần định hình những nơi được giới thiệu và những vùng dễ bị bỏ qua. Học cách đọc bản đồ không khiến ta mất niềm tin vào nó; điều đó giúp ta sử dụng nó đúng hơn, biết lúc nào nên dựa vào và lúc nào cần tìm thêm nguồn khác.
Một tấm bản đồ tốt không phải tấm bản đồ nói được mọi điều. Đó là tấm bản đồ làm rõ mục đích của mình và cho phép người đọc nhận ra giới hạn của nó. Phần việc còn lại thuộc về chúng ta: đừng chỉ hỏi con đường nào ngắn nhất, mà hãy hỏi ai đã chọn con đường ấy, điều gì được đặt ở hai bên đường và thế giới nào đang hiện ra sau những ký hiệu tưởng như vô tư.
Đọc thêm trên Mỗi ngày 1 cuốn sách: Năm cuốn sách kể lịch sử thế giới qua những vật bình thường để tiếp tục khám phá cách đọc lịch sử từ những vật thể quen thuộc; Tấm ảnh mang về điều gì ngoài một kỷ niệm? để suy nghĩ thêm về hình ảnh, góc nhìn và những gì nằm ngoài khung hình.
Nguồn tham khảo và thông tin thư mục
- [1] Jerry Brotton, A History of the World in Twelve Maps. Allen Lane, 2012; bản tiếng Việt Lịch sử thế giới qua 12 tấm bản đồ, Hoàng Ly dịch, NXB Thanh Niên, 2025, 631 trang theo biểu ghi thư viện, ISBN 9786044150611. Đối chiếu: Penguin Books và Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM. Mở nguồn
- [1b] Biểu ghi thư mục bản tiếng Việt tại Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM, xác nhận tác giả, dịch giả, NXB Thanh Niên, năm 2025, số trang và ISBN. Mở nguồn
- [2] Simon Garfield, On the Map: Why the World Looks the Way It Does. Profile Books, paperback edition, 05/09/2013, ISBN 9781846685101. Thông tin ấn bản do nhà xuất bản Profile Books cung cấp. Mở nguồn
- [3] Mark Monmonier, How to Lie with Maps, Third Edition. University of Chicago Press, 2018, 256 trang. ISBN 9780226435923. Thông tin nội dung và ấn bản đối chiếu với trang nhà xuất bản. Mở nguồn
- [4] Denis Wood, The Power of Maps. Guilford Press, paperback edition, 16/10/1992, 248 trang, ISBN 9780898624939. Mở nguồn
- [5] Matthew H. Edney, Cartography: The Ideal and Its History. University of Chicago Press, 2019, 296 trang, ISBN 9780226605685. Đối chiếu với trang nhà xuất bản và danh mục xuất bản của University of Chicago Press. Mở nguồn
- [6] Library of Congress, “Universalis cosmographia secundum Ptholomaei traditionem et Americi Vespucii aliorumque lustrationes” — bản đồ thế giới của Martin Waldseemüller, Strasbourg, 1507; biểu ghi số hóa, thông tin vật mang và quyền truy cập. Mở nguồn
- [7] Wikimedia Commons, “File:Waldseemuller map.jpg” — ghi nguồn bản đồ từ Library of Congress, niên đại 1507, tác giả Martin Waldseemüller; trang tệp đánh dấu Public Domain Mark 1.0. Mở nguồn
Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.