Đọc lịch sử không đơn giản là ghi nhớ tên vua, triều đại, trận đánh hay những mốc năm tháng. Một cuốn sách sử có ích còn giúp người đọc nhìn ra quan hệ giữa các sự kiện, hiểu vì sao một trật tự xã hội hình thành rồi thay đổi, nhận biết những điều sử liệu cho phép khẳng định và những điều vẫn cần tiếp tục khảo cứu. Lịch sử vì thế không chỉ là câu chuyện về những gì đã qua; đó còn là cách con người học đặt câu hỏi với hiện tại.
Với lịch sử Việt Nam, người đọc đứng trước một kho sách rất rộng: những bộ quốc sử được biên soạn dưới các triều đại, các công trình tổng thuật của học giả đầu thế kỷ XX, những bộ thông sử hiện đại, nghiên cứu chuyên đề và sách phổ thông dành cho người mới bắt đầu. Không cuốn nào có thể thay thế tất cả những cuốn còn lại. Mỗi loại sách được viết trong một hoàn cảnh, dựa trên hệ thống tư liệu và phương pháp riêng, nên cũng trả lời những câu hỏi khác nhau.
Năm lựa chọn dưới đây được sắp xếp thành một hành trình đọc: từ cuốn tổng thuật tương đối dễ tiếp cận, qua một công trình nghiên cứu có góc nhìn riêng và một bộ sử liệu cổ, đến những bộ sách phục vụ việc tra cứu sâu hoặc làm quen với dòng thời gian bằng hình ảnh. Mục tiêu không phải tìm ra một cuốn sách duy nhất “nói hết” lịch sử Việt Nam, mà là xây dựng nền tảng để đọc lịch sử ngày càng có phương pháp.
1. Việt Nam sử lược – Trần Trọng Kim
Đối với người muốn bắt đầu bằng một cuốn tổng thuật, Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim là lựa chọn đáng cân nhắc. Tác phẩm được biên soạn vào đầu thế kỷ XX và xuất bản lần đầu năm 1920. Thư viện Quốc gia Việt Nam hiện lưu hồ sơ ấn bản kỷ niệm 100 năm, do Nhà xuất bản Văn học phát hành năm 2021; phần mô tả cho biết sách khái quát lịch sử qua các thời đại từ thời cổ đến cận – kim [1].
Giá trị của cuốn sách nằm ở nỗ lực sắp xếp một khối lượng lớn sự kiện thành câu chuyện lịch sử liên tục, có thể theo dõi được. Với người mới đọc, một bản tổng thuật như vậy giúp dựng bộ khung ban đầu: các giai đoạn chính, sự chuyển tiếp giữa các triều đại, những biến động chính trị quan trọng và cách tác giả đầu thế kỷ XX hình dung lịch sử dân tộc.
Nhưng cũng chính vì được viết trong bối cảnh học thuật của thời đại mình, Việt Nam sử lược nên được đọc như một công trình có vị trí lịch sử, không phải bản kết luận cuối cùng cho mọi vấn đề. Quan niệm về quốc gia, triều đại, nhân vật và quan hệ xã hội trong sách phản ánh cách đặt vấn đề của tác giả cũng như nguồn tư liệu ông có thể tiếp cận. Khi gặp một nhận định quan trọng, người đọc nên đối chiếu với nghiên cứu mới hơn, nhất là những vấn đề liên quan đến lịch sử thời cổ, lịch sử khu vực và những giai đoạn còn nhiều tranh luận.
Nên chọn cuốn này nếu bạn cần một đường dây tổng quát trước khi đi vào từng thời kỳ. Đọc lần đầu, hãy ghi lại những mốc và câu hỏi cần tìm hiểu thêm thay vì cố ghi nhớ mọi chi tiết. Lịch sử sẽ dễ hiểu hơn khi các sự kiện bắt đầu liên kết thành vấn đề.
2. Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỷ XX – Lê Thành Khôi
Nếu muốn đặt câu chuyện lịch sử Việt Nam trong một công trình tổng thuật khác, có thể tìm đọc Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỷ XX của Lê Thành Khôi, bản tiếng Việt do Nguyễn Nghị dịch. Ấn bản tiếng Việt được Nhà xuất bản Thế Giới phát hành lần đầu năm 2014; sách được tái bản nhiều lần, trong đó có bản tái bản năm 2024 [2]. Công trình kết hợp hai nghiên cứu trước đó của tác giả về lịch sử và văn minh Việt Nam, một xuất bản tại Paris năm 1955 và một xuất bản năm 1982.
Cuốn sách đem lại một cách tổng thuật khác, đặc biệt hữu ích khi người đọc muốn xem lịch sử Việt Nam trong mối quan hệ với các chuyển động rộng hơn của khu vực và thế giới. Đây không phải lý do để mặc nhiên xem một góc nhìn là khách quan hơn góc nhìn khác. Giá trị của việc đọc nhiều công trình nằm ở khả năng so sánh: tác giả chọn sự kiện nào làm trọng tâm, giải thích nguyên nhân ra sao, đặt các mối quan hệ khu vực ở vị trí nào và sử dụng những loại tư liệu nào.
Phạm vi sách dừng ở giữa thế kỷ XX, vì vậy đây không phải cuốn để theo dõi đầy đủ lịch sử Việt Nam đương đại. Bù lại, nó giúp người đọc đi sâu hơn một bản lược sử ngắn và có cơ hội xem xét cách một học giả tiếp cận lịch sử, văn minh, xã hội và sự tiếp xúc giữa Việt Nam với các thế lực bên ngoài.
Nên đọc cuốn này sau Việt Nam sử lược, hoặc đọc song song từng giai đoạn nếu đã có nền tảng. Không cần cố phân xử ngay cuốn nào đúng hơn. Hãy đối chiếu các cách giải thích, chú ý đến phần tư liệu và ghi nhận những điểm khác nhau để tiếp tục tra cứu.
3. Đại Việt sử ký toàn thư – bản dịch và chú thích của Ngô Đức Thọ
Muốn hiểu lịch sử trung đại Việt Nam, sớm muộn người đọc cũng cần làm quen với sử liệu cổ. Đại Việt sử ký toàn thư là một trong những bộ quốc sử quan trọng của truyền thống sử học Việt Nam. Tuy nhiên, đọc một bộ sử được biên soạn trong xã hội quân chủ khác hẳn đọc một công trình lịch sử hiện đại: văn bản phản ánh mục đích biên soạn, quan niệm chính trị và tri thức của thời đại, đồng thời được truyền lại qua quá trình sao chép, hiệu đính và chú giải.
Một lựa chọn thư mục là bản Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1, do Ngô Đức Thọ dịch và chú thích, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin phát hành năm 2000. Theo hồ sơ Thư viện Quốc gia Việt Nam, tập này có phần khảo cứu về tác giả, văn bản và tác phẩm, cùng các ghi chép lịch sử từ thời Hồng Bàng trong truyền thuyết đến đời Lý Chiêu Hoàng [3]. Những phần khảo cứu và chú thích rất quan trọng, bởi chúng giúp người đọc nhận ra đâu là nội dung văn bản, đâu là thông tin giải thích và đâu là vấn đề cần thận trọng.
Đừng đọc Đại Việt sử ký toàn thư như thể mọi câu chữ đều là bản ghi trực tiếp, trung tính về sự kiện. Sử quan lựa chọn điều gì để ghi, dùng khái niệm nào để đánh giá nhân vật, và đặt một biến cố trong trật tự đạo lý nào đều là những câu hỏi cần được đặt ra. Điều đó không làm giảm giá trị của bộ sử; trái lại, nó mở rộng giá trị của sách từ nguồn thông tin về quá khứ thành tư liệu để nghiên cứu cách người xưa hiểu và tổ chức quá khứ.
Cuốn này phù hợp với người đã có khung lịch sử sơ bộ và muốn đi gần hơn với văn bản sử học truyền thống. Nên đọc chậm, dựa vào chú thích, đồng thời đối chiếu với nghiên cứu hiện đại thay vì dùng một đoạn trích đơn lẻ để kết luận về toàn bộ một thời kỳ.
4. Lịch sử Việt Nam – bộ thông sử 15 tập của Viện Sử học
Khi nhu cầu đọc chuyển từ khái quát sang tra cứu, bộ Lịch sử Việt Nam 15 tập do Viện Sử học tổ chức biên soạn, Nhà xuất bản Khoa học xã hội phát hành là một lựa chọn tham khảo quy mô lớn. Bộ sách được xuất bản trong giai đoạn 2013–2014 và tái bản năm 2017; nội dung được chia theo thời kỳ, từ lịch sử ban đầu đến năm 2000 [4]. Đây là bộ thông sử nhiều tập, không phải cuốn nhập môn có thể đọc nhanh trong vài ngày.
Ưu điểm của một bộ thông sử là khả năng theo dõi một giai đoạn tương đối sâu, trong đó các sự kiện chính trị được đặt cạnh những vấn đề kinh tế, xã hội, văn hóa, đối ngoại và đời sống cộng đồng. Người đọc có thể sử dụng bộ sách như bản đồ tra cứu: bắt đầu từ một câu hỏi, tìm đến tập và chương liên quan, rồi lần theo thư mục để mở rộng sang các nghiên cứu chuyên biệt.
Một công trình tập thể lớn không vì thế mà nằm ngoài khả năng xem xét và phản biện. Với những vấn đề lịch sử còn nhiều cách diễn giải, nên đọc phần lập luận và hệ thống tư liệu, sau đó so sánh với các công trình khác. Việc đặt câu hỏi về phạm vi nghiên cứu, nguồn sử liệu và cách giải thích không phải là phủ nhận công trình; đó là một phần bình thường của việc đọc sử học.
Đây là lựa chọn phù hợp cho người nghiên cứu, người làm giáo dục, sinh viên hoặc độc giả đã hình thành thói quen đọc lịch sử. Nếu chưa sẵn sàng tiếp cận cả bộ, hãy bắt đầu bằng tập tương ứng với thời kỳ mình quan tâm. Một thư viện cá nhân không nhất thiết phải có đủ 15 tập ngay từ đầu; biết tra cứu đúng nguồn cũng là một kỹ năng đọc.
5. Lịch sử Việt Nam bằng tranh – bộ sách do Trần Bạch Đằng chủ biên
Không phải ai cũng bắt đầu lịch sử bằng những trang văn bản dày đặc. Với độc giả trẻ, gia đình đọc cùng trẻ em hoặc người muốn hình dung nhanh dòng thời gian, bộ Lịch sử Việt Nam bằng tranh của Nhà xuất bản Trẻ là một lối vào trực quan. Theo thông tin của nhà xuất bản, dự án được triển khai từ những năm 1990 do nhà nghiên cứu Trần Bạch Đằng làm chủ biên, kết hợp lời kể với tranh minh họa để trình bày các giai đoạn và nhân vật lịch sử [5].
Tranh ảnh có thể giúp người đọc hình dung trang phục, kiến trúc, không gian và các nhân vật, đồng thời tạo nhịp kể dễ tiếp cận hơn. Nhưng hình ảnh lịch sử không phải tấm cửa sổ mở thẳng về quá khứ. Mọi tranh minh họa đều là một lựa chọn tái hiện: họa sĩ và nhóm biên soạn phải quyết định diện mạo nhân vật, cảnh trí, đồ vật và cách sắp xếp tình tiết. Vì vậy, sách tranh nên được xem là công cụ nhập môn và khơi gợi câu hỏi, không thay thế sử liệu hay nghiên cứu chuyên sâu.
Cách sử dụng hiệu quả là chọn một tập theo giai đoạn, đọc câu chuyện, quan sát chi tiết hình ảnh rồi tìm thêm một nguồn khác để kiểm tra điều vừa biết. Với trẻ em, người lớn có thể cùng đọc và hỏi: chi tiết nào dựa trên tư liệu, chi tiết nào có thể là cách minh họa; sự kiện ấy xảy ra trong hoàn cảnh nào; còn những người bình thường trong thời đại đó sống ra sao? Nhờ vậy, sách tranh trở thành điểm khởi đầu cho việc học lịch sử, chứ không chỉ là một chuỗi câu chuyện dễ nhớ.
Một lộ trình đọc để không biến lịch sử thành danh sách niên đại
Nếu mới bắt đầu, có thể đi theo thứ tự sau: đọc Việt Nam sử lược để dựng khung thời gian; tiếp tục với Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỷ XX để so sánh cách tổng thuật; chọn một giai đoạn quan tâm để đọc Đại Việt sử ký toàn thư hoặc tra cứu bộ thông sử 15 tập; dùng Lịch sử Việt Nam bằng tranh khi cần một cách tiếp cận trực quan hoặc đọc cùng người trẻ. Không nhất thiết phải đọc toàn bộ các tác phẩm theo thứ tự cứng nhắc. Hãy để câu hỏi dẫn đường.
Một phương pháp đơn giản là lập bảng ghi chép gồm bốn cột: sự kiện hoặc vấn đề; nguồn sách đang đọc; bằng chứng hoặc cách giải thích được đưa ra; câu hỏi cần kiểm tra thêm. Cách làm này giúp phân biệt dữ kiện với nhận định, đồng thời cho thấy khi nào các tác giả đồng thuận hoặc khác nhau. Nếu một sự kiện chỉ được nhắc đến trong một nguồn, nên tìm thêm tài liệu trước khi xem đó là kết luận chắc chắn.
Cũng cần nhớ rằng lịch sử không chỉ được làm nên bởi triều đại, chiến tranh và những nhân vật nổi bật. Lịch sử còn có đời sống của người dân, sự thay đổi của ruộng đất và thương mại, di cư, tín ngưỡng, ngôn ngữ, giáo dục và những mối liên hệ giữa các vùng. Khi đã có nền tảng, hãy mở rộng từ thông sử sang những công trình chuyên đề về khảo cổ học, lịch sử địa phương, lịch sử kinh tế, văn hóa và xã hội.
Năm cuốn sách không tạo thành một đáp án khép kín về lịch sử Việt Nam. Chúng đem đến những cấp độ đọc khác nhau: tổng thuật, diễn giải, sử liệu cổ, tham khảo học thuật và trình bày bằng hình ảnh. Đọc chúng cùng tinh thần kiểm chứng sẽ giúp lịch sử hiện ra không chỉ như một câu chuyện đã hoàn tất, mà như lĩnh vực tri thức luôn cần tư liệu, đối chiếu và suy nghĩ cẩn trọng.
Tài liệu tham khảo
- [1] Thư viện Quốc gia Việt Nam, hồ sơ thư mục “Việt Nam sử lược” – Trần Trọng Kim; ấn bản kỷ niệm 100 năm, NXB Văn học, 2021.
https://opac.nlv.gov.vn/chi-tiet-tai-lieu/viet-nam-su-luoc-20259239450518142931 - [2] Nhà xuất bản Tổng hợp TP.HCM, thông tin tái bản “Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỷ XX” – Lê Thành Khôi; bản tiếng Việt do Nguyễn Nghị dịch.
https://nxbhcm.com.vn/65/lich-su-viet-nam-tu-nguon-goc-den-giua-the-ky-xx-tai-ban-4150 - [3] Thư viện Quốc gia Việt Nam, hồ sơ thư mục “Đại Việt sử ký toàn thư”, tập 1, dịch và chú thích Ngô Đức Thọ, NXB Văn hóa Thông tin, 2000.
https://opac.nlv.gov.vn/chi-tiet-tai-lieu/dai-viet-su-ky-toan-thu.-t.1-%2F-dich-va-chu-thich—ngo-duc-tho-20251220730518142931?focusRegCir=true - [4] Thông tin thư mục về bộ “Lịch sử Việt Nam” 15 tập do Viện Sử học tổ chức biên soạn, NXB Khoa học xã hội; tham khảo hồ sơ giới thiệu và cấu trúc bộ sách.
https://timhieulichsuvn.blogspot.com/2017/08/tai-ban-bo-sach-lich-su-viet-nam.html - [5] Nhà xuất bản Trẻ, thông tin chính thức về dự án và bộ “Lịch sử Việt Nam bằng tranh” do Trần Bạch Đằng chủ biên.
https://www.nxbtre.com.vn/sach/lich-su-viet-nam-bang-tranh-boxset-53-tap-156788.html
Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.