Một chuyến tàu rời ga có thể đưa người lao động từ tỉnh lẻ đến khu công nghiệp; một con thuyền có thể đưa một gia đình ra khỏi vùng chiến sự; một chuyến bay có thể mở đầu cho cuộc sống của du học sinh ở một đất nước khác. Cả ba đều là những hành trình dịch chuyển, nhưng động lực, quyền lựa chọn và rủi ro không giống nhau. Dùng chung một từ “di cư” để gọi họ có thể thuận tiện cho thống kê. Dùng chung một cách nhìn để hiểu họ thì rất dễ dẫn đến nhầm lẫn.
Di cư thường được kể bằng những con số: bao nhiêu người rời đi, bao nhiêu người đến, dòng tiền gửi về quê nhà lớn đến đâu, thị trường lao động thay đổi thế nào. Nhưng phía sau mỗi con số là một quyết định có thật, đôi khi được đưa ra sau nhiều năm cân nhắc, đôi khi chỉ còn là lựa chọn cuối cùng để giữ lấy sự an toàn. Có người đi vì công việc, học tập hoặc đoàn tụ gia đình; có người buộc phải rời nhà vì chiến tranh, bạo lực hay bị bức hại. Có người vượt qua một đường biên quốc gia, có người chỉ chuyển từ nông thôn đến thành phố trong cùng một đất nước.
Vì vậy, cần phân biệt một vài khái niệm trước khi đọc. “Người di cư” là cách gọi rộng trong đời sống và nghiên cứu, không phải một quy chế pháp lý quốc tế thống nhất. “Người tị nạn” là thuật ngữ pháp lý có tiêu chí riêng theo Công ước năm 1951 và Nghị định thư năm 1967; người xin tị nạn là người đang tìm kiếm sự bảo hộ và chờ xem xét yêu cầu của mình. Người phải rời nơi cư trú nhưng chưa vượt qua biên giới quốc tế lại thuộc một nhóm khác: người di dời trong nước. Những phân biệt này không chỉ nằm trong từ điển. Chúng liên quan trực tiếp đến quyền được bảo vệ, nghĩa vụ của quốc gia và cách xã hội nhìn nhận những người đang tìm một nơi để sống.
Di cư cũng không chỉ làm thay đổi nơi đến. Nó tác động đồng thời đến nơi đi, gia đình ở lại, thị trường lao động, ngôn ngữ, ẩm thực, âm nhạc, ký ức và cách một cộng đồng hình dung về chính mình. Một thành phố tiếp nhận người mới sẽ thay đổi; một vùng quê mất đi một phần lực lượng lao động cũng thay đổi. Người ra đi có thể gửi tiền về, mang theo kỹ năng, trở về với kinh nghiệm mới hoặc không bao giờ trở lại. Người ở lại vừa có thể được hỗ trợ, vừa phải gánh thêm trách nhiệm chăm sóc gia đình. Không có một công thức duy nhất mô tả hết những chuyển động ấy.
Sáu cuốn sách dưới đây đi vào vấn đề từ những điểm nhìn khác nhau: nghiên cứu chính sách, lịch sử xã hội, hồi ký, khoa học môi trường và tranh luận kinh tế. Chúng không tạo thành một kết luận chung về việc nên mở hay đóng cửa biên giới. Giá trị của chúng nằm ở chỗ giúp người đọc nhìn thấy nhiều lớp của một hiện tượng vốn thường bị thu gọn thành một cuộc tranh cãi chính trị.
1. Doãn Hùng (chủ biên) – Di dân quốc tế: bản chất, xu hướng vận động và định hướng chính sách quản lý
Cuốn sách trình bày những vấn đề cơ bản của di dân quốc tế, các xu hướng vận động và những định hướng chính sách quản lý. Ưu điểm của một công trình ngắn là nó giúp người đọc nhận diện các câu hỏi nền tảng trước khi đi vào những trường hợp cụ thể: vì sao con người rời nơi cư trú, dòng di cư được hình thành ra sao, nhà nước có thể quản lý bằng những công cụ nào và chính sách cần cân nhắc những lợi ích, chi phí gì. Vì xuất bản năm 2013, cuốn sách nên được dùng như tài liệu nhập môn về khái niệm và cách tiếp cận, không nên lấy các nhận định hoặc số liệu cũ làm mô tả cho tình hình hiện nay.
Thông tin sách: Doãn Hùng (chủ biên), Di dân quốc tế: bản chất, xu hướng vận động và định hướng chính sách quản lý, NXB Chính trị Quốc gia – Sự thật, Hà Nội, 2013, 155 trang. ISBN: 9786045700082. Đơn vị phát hành: NXB Chính trị Quốc gia – Sự thật.
2. Hein de Haas, Stephen Castles và Mark J. Miller – The Age of Migration: International Population Movements in the Modern World
Nếu cuốn sách tiếng Việt ở trên mở cánh cửa đầu tiên, The Age of Migration cung cấp một tấm bản đồ rộng hơn. Ấn bản thứ sáu khảo sát nguyên nhân, động lực và hệ quả của di cư quốc tế tại nhiều khu vực trên thế giới; đồng thời xem xét tác động đối với cả xã hội nơi đi lẫn xã hội nơi đến. Tác phẩm không chỉ bàn về dòng người mà còn đặt di cư trong quan hệ với toàn cầu hóa, chính sách nhà nước, bản sắc quốc gia, chính trị và sự đa dạng dân cư. Đây là một giáo trình nghiên cứu, có hệ thống khái niệm, dữ liệu, bảng biểu và hướng dẫn đọc thêm. Người đọc phổ thông có thể không cần đi hết từng chương, nhưng nên dùng nó để kiểm tra những khái quát vội vàng thường xuất hiện trong tranh luận về di cư.
Thông tin sách: Hein de Haas, Stephen Castles và Mark J. Miller, The Age of Migration: International Population Movements in the Modern World, ấn bản thứ sáu, Guilford Press hợp tác với Bloomsbury, 2020, 443 trang. ISBN: 9781462542895. Ngôn ngữ: tiếng Anh. Đơn vị phát hành: Guilford Press tại một số thị trường; Bloomsbury phụ trách phân phối ở các thị trường khác. Giá niêm yết tham khảo: 64 USD.
3. Isabel Wilkerson – The Warmth of Other Suns: The Epic Story of America’s Great Migration
Không phải mọi cuộc di cư đều vượt qua biên giới quốc gia. The Warmth of Other Suns đưa người đọc về một cuộc dịch chuyển lớn ngay bên trong nước Mỹ: làn sóng người Mỹ gốc Phi rời miền Nam để đến các thành phố miền Bắc và miền Tây trong khoảng thời gian từ Chiến tranh thế giới thứ nhất đến năm 1970. Wilkerson kể lịch sử ấy qua cuộc đời ba nhân vật, đặt những lựa chọn cá nhân vào bối cảnh phân biệt chủng tộc, lao động, cơ hội và khát vọng sống có phẩm giá. Quy mô của cuộc di cư được nhìn thấy qua lịch sử, nhưng sức nặng của nó hiện lên qua những chuyến đi, những công việc mới, sự đứt gãy với quê nhà và cách người ra đi làm thay đổi văn hóa của những thành phố tiếp nhận họ. Cuốn sách đặc biệt hữu ích để hiểu rằng di cư nội địa cũng có thể làm biến đổi cấu trúc xã hội và bản đồ văn hóa của cả một quốc gia.
Thông tin sách: Isabel Wilkerson, The Warmth of Other Suns: The Epic Story of America’s Great Migration, Vintage, ấn bản bìa mềm năm 2011, 640 trang. ISBN: 9780679763888. Ngôn ngữ: tiếng Anh. Đơn vị phát hành: Vintage / Penguin Random House. Giá niêm yết tham khảo: 21 USD.
4. Dina Nayeri – The Ungrateful Refugee: What Immigrants Never Tell You
Nếu Wilkerson tái dựng một biến động lịch sử qua nhiều thập niên, Dina Nayeri đưa người đọc đến gần trải nghiệm của người phải rời bỏ quê hương trong hoàn cảnh bị đe dọa. Tác giả kết hợp câu chuyện của chính mình – rời Iran khi còn nhỏ, sống trong một trại tị nạn ở Italy trước khi được cấp quy chế tị nạn tại Mỹ – với những câu chuyện của người tị nạn và người xin tị nạn mà bà gặp sau này. Cuốn sách đặt ra một câu hỏi khó chịu nhưng cần thiết: vì sao người được tiếp nhận đôi khi phải chứng minh mình là một “người nhập cư tốt”, biết ơn, dễ hòa nhập và không làm phiền xã hội đã cho họ nơi trú ẩn? Tác phẩm giúp nhìn thấy những áp lực hành chính và tâm lý nằm sau một hồ sơ xin tị nạn, đồng thời nhắc người đọc rằng một con người không thể được đánh giá chỉ bằng việc câu chuyện của họ có vừa với kỳ vọng của người xét duyệt hay không.
Thông tin sách: Dina Nayeri, The Ungrateful Refugee: What Immigrants Never Tell You, Catapult, ấn bản bìa mềm năm 2020, 368 trang; bản bìa cứng đầu tiên phát hành năm 2019. ISBN: 9781646220212. Ngôn ngữ: tiếng Anh. Đơn vị phát hành: Catapult. Giá niêm yết tham khảo: 16,95 USD.
5. Sonia Shah – The Next Great Migration: The Beauty and Terror of Life on the Move
Sonia Shah mở rộng câu chuyện ra ngoài phạm vi con người. Bà đặt những cuộc dịch chuyển của con người bên cạnh sự di chuyển của động vật và thực vật trước biến đổi môi trường, qua đó chất vấn quan niệm cho rằng trạng thái đứng yên mới là bình thường còn di cư là một ngoại lệ đáng lo ngại. Điểm đáng chú ý của cuốn sách là cách kết nối sinh học, lịch sử, khí hậu, địa lý và chính trị. Tuy nhiên, người đọc cần giữ một khoảng cách phân tích: sự di chuyển của các loài trong tự nhiên và di cư của con người không phải hai hiện tượng có thể đánh đồng. Con người còn chịu tác động của luật pháp, chiến tranh, quyền công dân, thị trường lao động và lựa chọn chính trị. Giá trị của Shah nằm ở việc mở rộng câu hỏi về tính di động của sự sống, chứ không thay thế những phân tích pháp lý và xã hội học về con người.
Thông tin sách: Sonia Shah, The Next Great Migration: The Beauty and Terror of Life on the Move, Bloomsbury Publishing, ấn bản bìa mềm năm 2021, 400 trang; bản bìa cứng đầu tiên phát hành năm 2020. ISBN: 9781635577860. Ngôn ngữ: tiếng Anh. Đơn vị phát hành: Bloomsbury Publishing. Giá niêm yết tham khảo: 18 USD.
6. Paul Collier – Exodus: Immigration and Multiculturalism in the 21st Century
Để khép lại lộ trình, có thể đọc Collier như một tiếng nói tranh luận trong chính sách di cư. Ông không chỉ nhìn từ phía người nhập cư mà còn xem xét những hệ quả đối với người ở lại, xã hội tiếp nhận và khả năng hội nhập của cộng đồng. Collier cho rằng câu hỏi không đơn giản là di cư tốt hay xấu, mà còn là quy mô nào có thể tạo ra lợi ích và ở thời điểm nào các chi phí xã hội trở nên đáng kể. Đây là một lập luận có tính tranh biện, không phải kết luận được giới nghiên cứu thống nhất. Các bài điểm sách và phản biện học thuật đã chỉ ra những giả định còn gây tranh cãi trong cách Collier lý giải tác động của cộng đồng di cư, sự gắn kết xã hội và chính sách biên giới. Vì thế, nên đọc cuốn sách cùng một bài phản biện, ghi lại luận cứ nào dựa trên dữ liệu, luận cứ nào dựa trên lựa chọn giá trị và điều gì còn thiếu bằng chứng.
Thông tin sách: Paul Collier, Exodus: Immigration and Multiculturalism in the 21st Century, Penguin, ấn bản bìa mềm năm 2014, 320 trang. ISBN: 9780141042169. Ngôn ngữ: tiếng Anh. Đơn vị phát hành: Penguin Books. Giá niêm yết tham khảo: 10,99 bảng Anh.
Có thể đọc theo một lộ trình từ gần đến rộng. Bắt đầu bằng Di dân quốc tế để nắm những khái niệm và câu hỏi chính sách bằng tiếng Việt; tiếp đó dùng The Age of Migration để có cái nhìn hệ thống về các dòng di cư toàn cầu. The Warmth of Other Suns và The Ungrateful Refugee đưa người đọc trở lại với đời sống của những con người cụ thể, một cuốn về di cư nội địa trong lịch sử Mỹ, một cuốn về trải nghiệm tị nạn và xin tị nạn. The Next Great Migration mở rộng góc nhìn sang sinh thái và biến đổi môi trường. Cuối cùng, Exodus có thể được đọc như một luận điểm cần đối thoại, không phải lời kết cho cuộc tranh luận.
Ở Việt Nam, di cư hiện diện trong nhiều hình thức: chuyển dịch từ nông thôn ra đô thị, đi làm việc ở nước ngoài, du học, đoàn tụ gia đình, trở về sau nhiều năm sống xa quê. Mỗi dòng di chuyển có một bối cảnh riêng. Một chính sách lao động không thể thay thế chính sách bảo hộ người di cư; một câu chuyện thành công của người xuất cư cũng không thể đại diện cho tất cả những người phải rời nhà. Muốn hiểu đúng, trước hết phải gọi đúng tên hoàn cảnh và không gộp mọi số phận vào một nhãn duy nhất.
Một xã hội có thể được nhìn qua đường biên trên bản đồ, nhưng cũng có thể được đọc qua những người đi qua đường biên ấy. Họ mang theo sức lao động, kỹ năng, ký ức, ngôn ngữ và những mối quan hệ; họ cũng để lại người thân, khoảng trống và những câu hỏi về trách nhiệm của nơi đi lẫn nơi đến. Đọc về di cư, vì vậy, không chỉ để biết ai đã đi đâu. Đó còn là cách hiểu vì sao con người buộc phải rời đi, điều gì chờ họ ở phía trước và những quyền căn bản nào không nên biến mất chỉ vì họ đang ở trên một hành trình.
Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.