Đặt hai cuốn sách cạnh nhau, đôi khi ta khó nhận ra vì sao một cuốn được xem là sách nghệ thuật, còn cuốn kia lại được coi là một tác phẩm nghệ thuật dưới hình thức sách. Cuốn thứ nhất có thể là một tuyển tập thơ in đẹp, giấy dày, bìa sang trọng, bên trong là những bức tranh của một họa sĩ nổi tiếng. Cuốn thứ hai có thể chỉ gồm vài tờ giấy gấp, một chuỗi hình ảnh gần như không có lời, hoặc những trang được nối với nhau theo cách khiến người đọc phải mở, xoay, kéo và lần theo một trình tự riêng. Giá trị của nó không nằm ở chỗ minh họa cho một nội dung có sẵn. Chính cấu trúc cuốn sách đã tham gia tạo nên tác phẩm.
Trong tiếng Anh, loại hình này thường được gọi là artist’s book hoặc artists’ books; tiếng Việt có thể gọi là sách nghệ sĩ hay sách của nghệ sĩ. Không có một định nghĩa duy nhất được mọi nhà nghiên cứu và thiết chế sử dụng thống nhất. Smithsonian Libraries mô tả đây là một phương tiện biểu đạt nghệ thuật lấy hình thức hoặc chức năng của cuốn sách làm nguồn cảm hứng. Ý đồ của nghệ sĩ có thể thể hiện trong cách chọn vật liệu, quy trình tạo tác, bố cục, thiết kế và cách người đọc tương tác với từng trang. [1] Nói ngắn gọn, cuốn sách không chỉ chứa tác phẩm; bản thân nó là một phần của tác phẩm.
Điều này giúp phân biệt sách nghệ sĩ với những cuốn sách nghệ thuật thông thường. Một cuốn sách giới thiệu hội họa, nhiếp ảnh hay kiến trúc có thể rất đẹp, nhưng nếu nó chủ yếu tập hợp hình ảnh và bài viết về các tác phẩm nằm bên ngoài cuốn sách, thì chưa chắc đã là artist’s book. Một ấn bản văn học có tranh minh họa cũng không tự động thuộc loại hình này. Trong truyền thống livre d’artiste, nhà xuất bản thường kết hợp văn bản của một nhà văn với tranh khắc, bản in hoặc minh họa của một nghệ sĩ; giá trị của ấn bản nằm ở cuộc gặp gỡ giữa văn chương, mỹ thuật và kỹ thuật in. Thư viện Quốc gia Pháp khi giới thiệu lịch sử sách nghệ sĩ giai đoạn 1960–1980 đã phân biệt truyền thống sách minh họa, sách họa sĩ với loại hình hiện đại, trong đó nghệ sĩ chọn chính hình thức cuốn sách làm phương tiện sáng tác. [2]
Sự phân biệt ấy không có nghĩa sách minh họa hay sách in mỹ thuật thấp hơn về giá trị. Chúng chỉ là những hình thức khác nhau. Một ấn bản thơ có tranh khắc tuyệt đẹp vẫn có thể là một cuốn sách sưu tầm đáng giá, nhưng người chơi cần biết mình đang sưu tầm một ấn bản văn học minh họa, một livre d’artiste hay một artist’s book. Nếu gọi tất cả bằng một tên, ta sẽ bỏ qua những khác biệt quan trọng về tác giả, ý đồ nghệ thuật, kỹ thuật sản xuất và cách định giá.
Nghệ sĩ đã tham gia vào việc tạo hình cho sách từ rất lâu, nhưng cuốn sách như một tác phẩm nghệ thuật độc lập là hiện tượng phát triển mạnh trong thế kỷ XX. Đầu thế kỷ này, những nhà xuất bản và nhà buôn nghệ thuật như Ambroise Vollard hay Daniel-Henry Kahnweiler đặt hàng các họa sĩ như Pierre Bonnard, Pablo Picasso, Georges Rouault và André Derain tham gia vào những ấn bản kết hợp văn bản với tranh in. Về sau, các phong trào tiên phong như Dada, Constructivism, Fluxus và nghệ thuật ý niệm tiếp tục thử nghiệm với sách như một phương tiện sáng tác. [2][3]
Nhà nghiên cứu Clive Phillpot lưu ý rằng thuật ngữ artists’ books được sử dụng từ khoảng năm 1970 để chỉ những ấn phẩm do nghệ sĩ thực hiện, thường có giá thành thấp và có thể phát hành với số lượng lớn hoặc không giới hạn. Thuật ngữ bookwork, xuất hiện năm 1975, được dùng cụ thể hơn cho tác phẩm nghệ thuật tồn tại dưới hình thức một cuốn sách. Phillpot cũng nhấn mạnh rằng Ed Ruscha không phải người đầu tiên thử nghiệm với hình thức sách: những thực hành của Bruno Munari, Åke Hodell và một số nghệ sĩ khác đã xuất hiện từ thập niên 1950 và đầu thập niên 1960. [3]
Dẫu vậy, Twentysix Gasoline Stations của Ed Ruscha, xuất bản năm 1963, vẫn là một dấu mốc quan trọng. Cuốn sách tập hợp 26 bức ảnh trạm xăng trên tuyến đường giữa Los Angeles và Oklahoma City, được đặt cạnh những chú thích ngắn gọn. Không có một câu chuyện dài dẫn dắt, không có lời bình giải để áp đặt cách hiểu. Người đọc lần lượt gặp những trạm xăng, những khoảng đường và một nước Mỹ hiện ra qua các hình ảnh tưởng như bình thường. Cuốn sách biến hành trình, nhịp điệu lặp lại và cách nhìn của người đi đường thành cấu trúc nghệ thuật. [4]
Một chi tiết thư mục đáng chú ý nằm ngay trong hồ sơ của Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York (MoMA): tác phẩm được ghi nhận với năm 1963, nhưng bản trong bộ sưu tập của bảo tàng được in năm 1969, in offset, do Edward Ruscha phát hành, The Cunningham Press in tại Alhambra, California, với số lượng ấn bản 3.000 bản. [4] Đây là một ví dụ tốt để người sưu tầm phân biệt năm hình thành hoặc xuất bản tác phẩm với năm in của một bản cụ thể. Một cuốn sách có thể mang mốc 1963 trong lịch sử tác phẩm nhưng bản đang được xem xét lại thuộc lần in năm 1969. Chỉ nhìn vào nhan đề và năm thường được nhắc đến trong giới nghệ thuật là chưa đủ để xác định bản sách.
Điều làm nên sức mạnh của sách nghệ sĩ thường nằm ở những yếu tố mà người đọc sách thông thường ít để ý. Trình tự các trang có thể tạo ra nhịp điệu như một bộ phim dựng bằng ảnh tĩnh. Khổ sách có thể buộc người đọc phải cúi sát hoặc mở rộng hai tay. Giấy trong suốt, giấy mỏng, giấy nhám hay vật liệu khác nhau có thể tạo ra những lớp nhìn và cảm giác khác nhau. Một cuốn sách gấp kiểu đàn xếp có thể biến việc đọc thành một hành động mở ra không gian. Một cuốn khác chỉ có một câu trên mỗi trang, khiến khoảng trắng trở thành một phần của nội dung. Nếu tách các trang ra thành những hình ảnh rời, hoặc chuyển tất cả thành một tệp PDF tuyến tính, tác phẩm có thể mất đi một phần quan trọng của ý đồ ban đầu.
Vì vậy, người sưu tầm không nên chỉ hỏi cuốn sách có đẹp hay không. Câu hỏi quan trọng hơn là hình thức ấy đang làm công việc gì. Vì sao nghệ sĩ chọn khổ giấy này? Vì sao trang được gấp theo cách ấy? Vì sao hình ảnh được lặp lại? Vì sao một số trang để trống? Cuốn sách có thể được đọc theo một trình tự duy nhất hay cho phép người đọc tự lựa chọn? Có khi câu trả lời nằm trong colophon, lời ghi cuối sách hoặc phần giới thiệu của nghệ sĩ; có khi phải quan sát trực tiếp cách cuốn sách vận hành.
Một bộ sưu tập sách nghệ sĩ có thể được xây dựng theo nhiều hướng. Người chơi có thể theo một nghệ sĩ, một phong trào, một nhà xuất bản độc lập, một kỹ thuật in, một kiểu đóng sách hoặc một chủ đề như đô thị, môi trường, cơ thể và ký ức. Cũng có thể sưu tầm theo địa lý, chẳng hạn sách nghệ sĩ từ Đông Á, Đông Âu hoặc Mỹ Latin. Mỗi hướng sẽ dẫn đến một cách đọc khác nhau. Nếu theo kỹ thuật, người sưu tầm cần chú ý đến in khắc, in letterpress, in offset, photocopy, in kỹ thuật số, cắt dán, gấp giấy và những phương pháp kết hợp. Nếu theo phong trào, cần tìm hiểu bối cảnh nghệ thuật, mạng lưới xuất bản và cách các nghệ sĩ phân phối tác phẩm ngoài hệ thống phòng tranh truyền thống.
Trước khi mua, cần kiểm tra những thông tin cơ bản như tên nghệ sĩ, nhan đề, năm xuất bản, nhà xuất bản hoặc imprint, nơi in, kỹ thuật in, chất liệu, kích thước, số trang, số lượng phát hành và tình trạng bản sách. Nếu là ấn bản giới hạn, cần xem số thứ tự của bản đang có, chữ ký, dấu xác nhận hoặc thông tin về người in và người đóng sách. Nhưng số thứ tự không tự nó bảo đảm giá trị. Một bản đánh số 12/50 không đương nhiên có giá trị hơn một ấn bản mở được phát hành rộng rãi; điều đó còn phụ thuộc vào vai trò của tác phẩm, nghệ sĩ, chất lượng sản xuất, tình trạng bản sách và nhu cầu của giới sưu tầm.
Cũng cần kiểm tra tính đầy đủ. Một số sách nghệ sĩ có phong bì, tờ rời, bản in kèm, thẻ, bản đồ, hộp đựng hoặc những thành phần không được đóng cố định vào gáy. Nếu thiếu một tờ rời, cuốn sách có thể không còn nguyên cấu trúc mà nghệ sĩ đã thiết kế. Với sách dạng hộp hoặc tập hợp nhiều vật liệu, hãy đối chiếu danh mục thành phần của nhà xuất bản, nghệ sĩ, thư viện hoặc hồ sơ triển lãm. Không nên mặc nhiên xem một cuốn sách có vẻ nguyên vẹn bên ngoài là đầy đủ bên trong.
Việc ghi chép thư mục càng quan trọng khi bộ sưu tập bắt đầu có nhiều bản khác nhau. Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ hiện lưu giữ kho tư liệu về các dự án sách của nghệ sĩ Russell Maret, gồm hơn 40 dự án được thiết kế hoặc in trong giai đoạn 1994–2019 và hàng nghìn tài liệu lưu trữ. Kho này không chỉ có những cuốn sách hoàn chỉnh mà còn gồm bản in thử, mẫu giấy, con dấu, bản vẽ, bản khắc và tư liệu về quy trình sản xuất. [5] Cách lưu trữ ấy cho thấy lịch sử của một cuốn sách nghệ sĩ đôi khi nằm cả trong những thứ chưa từng xuất hiện ở bản phát hành cuối cùng.
Người sưu tầm cá nhân không cần xây dựng một kho lưu trữ phức tạp như thư viện chuyên ngành, nhưng nên có phiếu mô tả riêng cho từng cuốn: thông tin xuất bản, cấu trúc, chất liệu, số lượng thành phần, số bản, nguồn mua, ngày mua, tình trạng và những điểm cần theo dõi. Nếu cuốn sách có chữ ký hoặc lời đề tặng, cần ghi rõ vị trí và tình trạng. Nếu chưa xác định được một thông tin, hãy ghi “chưa rõ” thay vì suy đoán. Một hồ sơ trung thực có giá trị lâu dài hơn lời quảng cáo hấp dẫn nhưng thiếu căn cứ.
Bảo quản sách nghệ sĩ cũng đòi hỏi sự hiểu biết về cấu trúc. Những cuốn làm bằng giấy mỏng, có nếp gấp, bản in rời hoặc vật liệu kết hợp không thể được đối xử giống một cuốn sách đóng gáy thông thường. Viện Bảo tồn Canada lưu ý rằng sách không phải vật thể tĩnh; chúng được cầm, mở và di chuyển, nên dễ hư hại do thao tác không phù hợp, ánh sáng và môi trường lưu trữ. Ánh sáng có thể làm phai màu, gây biến đổi vật liệu; độ ẩm cao tạo điều kiện cho nấm mốc và côn trùng; việc cố mở sách vượt quá độ mở tự nhiên có thể làm hỏng gáy. [6]
Với sách gấp kiểu đàn xếp, nguy cơ tập trung ở các nếp gấp và mối nối. Hướng dẫn của Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ khuyến cáo giữ các phần giấy thẳng hàng khi mở và lật, tránh xoắn hoặc kéo lệch các nếp gấp; khi trưng bày, cần dùng vật đỡ phù hợp để hai phần của cuốn sách không chênh cao quá mức. [7] Điều này nghe có vẻ nhỏ, nhưng một nếp gấp bị rách có thể làm thay đổi toàn bộ cách tác phẩm mở ra. Nếu không hiểu kết cấu, người sưu tầm có thể vô tình làm hỏng chính yếu tố tạo nên giá trị nghệ thuật của cuốn sách.
Một nghịch lý thú vị của sách nghệ sĩ là nhiều tác phẩm từng được tạo ra để đưa nghệ thuật ra khỏi không gian phòng tranh, đến gần công chúng bằng hình thức có thể nhân bản và phát hành rộng rãi. Phillpot nhận xét rằng trong thập niên 1970, bookworks phát triển như một phương tiện đưa tác phẩm nghệ thuật đến với đông đảo người xem; sang thập niên 1980, xu hướng biến chúng thành vật phẩm sưu tầm đắt tiền, giới hạn số lượng và tăng giá trên thị trường thứ cấp ngày càng rõ. [3] Một hình thức từng chống lại sự độc quyền của tác phẩm độc bản có thể nhanh chóng trở thành món hàng xa xỉ nếu thị trường chỉ chú ý đến độ hiếm.
Điều đó không có nghĩa người sưu tầm phải tránh những bản giới hạn hoặc những cuốn có giá cao. Một tác phẩm được làm thủ công, in bằng kỹ thuật phức tạp hoặc đòi hỏi nhiều thời gian lao động có thể cần một số lượng phát hành nhỏ. Nhưng nên phân biệt giá trị nghệ thuật, giá trị tư liệu, giá trị vật chất và giá thị trường. Chúng có thể gặp nhau, nhưng không phải lúc nào cũng trùng khít. Một cuốn sách rẻ, in nhiều bản vẫn có thể là tác phẩm quan trọng; một cuốn làm rất cầu kỳ chưa chắc có ý tưởng nghệ thuật đủ sức thuyết phục.
Sưu tầm sách nghệ sĩ vì thế cần một cách nhìn rộng hơn thú chơi sách quý theo nghĩa thông thường. Người chơi không chỉ săn tìm bản hiếm, giấy đẹp hay chữ ký nổi tiếng. Họ cần hiểu ngôn ngữ tạo hình, lịch sử nghệ thuật, kỹ thuật in và cấu trúc vật chất của cuốn sách. Họ cũng cần tôn trọng ý đồ của nghệ sĩ: không tự ý tháo rời các thành phần, không ép phẳng những trang được thiết kế để gấp mở, không dùng vật liệu dán tùy tiện và không phơi tác phẩm dưới ánh sáng mạnh chỉ để trưng bày.
Có những cuốn sách đọc xong, ta nhớ một câu văn. Có những cuốn khác, ta nhớ cách chúng mở ra, cảm giác của giấy trên tay, một hình ảnh xuất hiện ở đúng thời điểm hoặc khoảng trống buộc ta phải dừng lại. Với sách nghệ sĩ, những trải nghiệm ấy không nằm bên ngoài nội dung. Chúng chính là nội dung. Một bộ sưu tập được xây dựng có hiểu biết sẽ giúp người chơi nhìn thấy cách nghệ sĩ biến một vật dụng quen thuộc thành phương tiện tư duy. Cuốn sách lúc ấy không chỉ là nơi lưu giữ tác phẩm. Nó trở thành hình thức mà tác phẩm lựa chọn để tồn tại.
Đọc thêm trên Mỗi ngày 1 cuốn sách: Một bộ sưu tập bắt đầu từ câu hỏi, không phải từ số lượng – về cách xác lập chủ đề và tiêu chí lựa chọn cho một bộ sưu tập; Giữ nguyên hay sửa lại: bảo quản một cuốn sách cũ – về nguyên tắc cân nhắc trước khi can thiệp vào vật liệu gốc.
Nguồn tham khảo
- [1] Smithsonian Libraries, “What is an artist’s book?”, 1 June 2012. Bài giới thiệu khái niệm artist’s book như một phương tiện biểu đạt nghệ thuật sử dụng hình thức hoặc chức năng của cuốn sách; nhấn mạnh vai trò của ý đồ nghệ sĩ, vật liệu, quy trình, bố cục và thiết kế. Mở nguồn
- [2] Anne Mœglin-Delcroix, Livres d’artistes : l’invention d’un genre, 1960–1980. Bibliothèque nationale de France, 1997. Tư liệu triển lãm và khảo cứu của BnF về sự hình thành loại hình sách nghệ sĩ hiện đại, phân biệt với truyền thống sách minh họa và livre de peintre. Mở nguồn
- [3] Clive Phillpot, “Twentysix gasoline stations that shook the world: the rise and fall of cheap booklets as art”, Art Libraries Journal, tập 18, số 1, 1993, tr. 4–13; Cambridge University Press đăng trực tuyến ngày 6 June 2016. Nghiên cứu về thuật ngữ artists’ books, bookwork, vai trò của Ed Ruscha và những thử nghiệm có trước của Bruno Munari, Åke Hodell. Mở nguồn
- [4] The Museum of Modern Art (MoMA), “Edward Ruscha. Twentysix Gasoline Stations. 1963, printed 1969”. Hồ sơ hiện vật xác nhận nhà phát hành, kỹ thuật in offset, nhà in, kích thước và số lượng ấn bản 3.000 bản của bản được lưu giữ tại MoMA. Mở nguồn
- [5] Library of Congress, “The Russell Maret Artist Book Collection and Archive – The Maret Archive”. Hồ sơ về hơn 40 dự án sách được thiết kế hoặc in trong giai đoạn 1994–2019 và các tư liệu lưu trữ liên quan đến quá trình sáng tác, thiết kế và sản xuất. Mở nguồn
- [6] Canadian Conservation Institute, “Basic care – Books”. Hướng dẫn về nguyên nhân hư hại do độ ẩm, ánh sáng, thao tác và điều kiện lưu trữ; lưu ý không mở sách vượt quá độ mở tự nhiên. Mở nguồn
- [7] Library of Congress, “Care, Handling and Storage of Asian Style Bindings”. Hướng dẫn xử lý sách gấp kiểu đàn xếp, nếp gấp, vật đỡ và cách bảo quản những cấu trúc sách đặc thù. Mở nguồn
- [8] Canadian Conservation Institute, “Display Methods for Books – CCI Notes 11/8”. Hướng dẫn lựa chọn giá đỡ và phương pháp trưng bày phù hợp với cấu trúc đóng sách, trọng lượng và góc mở. Mở nguồn
Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.
