Không phải mọi dấu vết đều cần xóa, cũng không phải mọi hư hại đều nên để mặc. Người sưu tầm cần biết lúc nào nên chăm sóc, lúc nào nên dừng tay.

Một cuốn sách cũ thường được đón về nhà với hai cảm xúc trái chiều. Người sở hữu vui vì đã tìm được nhan đề mình muốn, nhưng cũng không khỏi băn khoăn trước gáy sách nứt, mép giấy sờn, vết bút chì ở trang đầu hay lớp bìa đã ngả màu. Phản ứng tự nhiên là muốn làm cho cuốn sách sạch sẽ, ngay ngắn hơn: dán lại chỗ rách, ép phẳng trang cong, lau vết bẩn, thậm chí thay bìa đã hỏng. Ý định ấy xuất phát từ sự quý trọng, nhưng không phải mọi hành động nhằm làm đẹp đều giúp sách được bảo vệ.

Một cuốn sách không chỉ là văn bản được in trên giấy. Nó còn là một vật thể được tạo nên từ giấy, mực, keo, chỉ khâu, bìa giấy, vải hoặc da; mỗi vật liệu có cách lão hóa và giới hạn riêng. Viện Bảo tồn Canada lưu ý rằng sách thường xuyên được cầm nắm, mở ra và di chuyển, nên chịu những tác động cơ học mà nhiều hiện vật trưng bày khác ít gặp hơn [1]. Hư hại vì thế có thể đến từ cách sử dụng, môi trường lưu trữ hoặc chính đặc tính của vật liệu. Không thể đưa ra một cách sửa chung cho mọi cuốn sách chỉ dựa trên tuổi đời hay vẻ ngoài.

Điểm cần phân biệt trước tiên là dấu vết của thời gian với hư hại đang tiếp diễn. Giấy ngả màu, góc sách mòn hoặc một lời đề tặng cũ có thể phản ánh lịch sử vật thể, nhưng tự chúng không chứng minh cuốn sách đang ở tình trạng nguy hiểm. Ngược lại, gáy bung khiến ruột sách bị kéo lệch, trang rời có nguy cơ thất lạc, vết ẩm còn hoạt động hoặc lớp vật liệu bìa đang bong thành bột có thể đe dọa sự toàn vẹn của cuốn sách. Chỉ nhìn bằng mắt thường đôi khi chưa đủ để xác định nguyên nhân, nhất là với vết ố, mùi lạ hoặc những lớp bám không rõ nguồn gốc.

Bởi vậy, câu hỏi đầu tiên không nên là “Làm sao để cuốn sách trông mới hơn?”, mà là “Điều gì đang xảy ra với cuốn sách, và việc can thiệp có thực sự cần thiết không?”. Câu hỏi thứ hai là “Mục tiêu của việc sửa chữa là gì?”. Có thể ta cần giúp cuốn sách được mở ra an toàn để đọc; có thể cần ngăn một chỗ rách tiếp tục lan; cũng có thể chỉ muốn bề ngoài sạch đẹp hơn. Ba mục tiêu ấy không giống nhau, và không phải mục tiêu nào cũng đủ chính đáng để đánh đổi vật liệu gốc.

Trong thực hành bảo tồn, phòng ngừa thường là lựa chọn ít rủi ro và ít tốn kém nhất. Hướng dẫn của Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ phân biệt bảo quản theo nghĩa rộng với xử lý bảo tồn và phục chế: bảo quản bao gồm các biện pháp giảm tác động của thời gian và môi trường; bảo tồn có thể bao gồm việc xử lý hư hại để ổn định hiện vật; còn phục chế thường hướng đến việc đưa hiện vật gần hơn với trạng thái được cho là ban đầu, đôi khi bằng cách bổ sung vật liệu không nguyên gốc [2]. Trong thực tế, các thuật ngữ có thể được sử dụng khác nhau giữa các cơ sở và truyền thống nghề nghiệp, nhưng sự phân biệt này giúp người sưu tầm nhận ra rằng “giữ gìn” không đồng nghĩa với “làm lại cho đẹp”.

Với một cuốn sách có giá trị sưu tầm, lịch sử hoặc tình cảm đặc biệt, giải pháp đúng đôi khi là không sửa ngay. Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ khuyến nghị rằng sách quý ít được sử dụng nhưng đã hư hại có thể được giữ nguyên hiện trạng, đặt trong hộp bảo vệ phù hợp và cải thiện điều kiện lưu trữ thay vì lập tức can thiệp vào cấu trúc [3]. Cách làm ấy có vẻ trái với trực giác của người muốn chữa lành mọi vết rách, nhưng nó thừa nhận một sự thật quan trọng: bản thân việc sửa chữa cũng có thể gây thêm tổn thất.

Băng keo trong là ví dụ quen thuộc. Nó có vẻ tiện dụng, rẻ và gần như vô hình ngay sau khi dán. Nhưng chất keo có thể ngả màu, thấm vào giấy và trở nên khó gỡ mà không làm hỏng bề mặt. Ngay cả sản phẩm được quảng cáo là “băng keo lưu trữ” cũng không mặc nhiên phù hợp với sách lịch sử hoặc sách quý; Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ khuyến cáo không sử dụng băng keo tự dính trên các hiện vật sưu tập [3]. Một trang rách có thể trông gọn hơn trong ngày đầu, nhưng vết sửa ấy có thể trở thành vấn đề lớn hơn trong nhiều năm tiếp theo.

Tương tự, không nên tự ý bôi dầu hoặc sáp lên bìa da cũ để làm nó bóng và mềm, dùng keo gia dụng để gắn lại gáy, hoặc cố ép một cuốn sách mở phẳng đến 180 độ để chụp ảnh hay đọc cho tiện. Những thao tác này tác động trực tiếp đến vật liệu và kết cấu. Với sách đang rời bìa, có thể tạm ngừng sử dụng, giữ lại các mảnh rời trong một bao đựng riêng và đặt cuốn sách vào hộp hoặc lớp bao bảo vệ phù hợp trong lúc tìm tư vấn. Cách giữ tạm thời phải nhằm giảm lực tác động, không tạo thêm sức ép hay để vật liệu lạ tiếp xúc lâu dài với trang sách.

Tuy nhiên, tôn trọng dấu vết không có nghĩa là lãng mạn hóa mọi dạng xuống cấp. Nấm mốc đang phát triển, côn trùng, giấy bị ướt, gáy sắp tách hoặc các mảnh rời có nguy cơ mất đi không phải những “vết tích đẹp” cần được giữ lại bằng mọi giá. Nếu phát hiện dấu hiệu nghi ngờ nấm mốc, nên tách cuốn sách khỏi bộ sưu tập mà không làm phát tán bụi hoặc bào tử, kiểm tra nguồn ẩm và tìm hướng dẫn chuyên môn; không chà, phun hóa chất gia dụng hay tự xử lý bằng dung dịch chưa rõ tác động. Với cuốn sách có giá trị, việc đánh giá nguyên nhân cần được ưu tiên hơn việc cố làm sạch bề mặt.

Một cuốn sách có thể chứa nhiều loại giá trị đồng thời. Nó có giá trị đọc vì văn bản; giá trị thư mục vì thuộc một ấn bản hoặc lần in cụ thể; giá trị lịch sử vì có dấu tích sở hữu; và giá trị vật chất vì còn giữ được cấu trúc, bìa, áo bìa hoặc những thành phần nguyên gốc. Can thiệp quá mạnh có thể bảo vệ một giá trị nhưng làm mất giá trị khác. Chẳng hạn, thay bìa mới có thể khiến cuốn sách dễ cầm hơn, nhưng đồng thời xóa đi thông tin về kiểu đóng sách hoặc làm mất một thành phần quan trọng để nhận diện lịch sử của bản sách. Điều này không có nghĩa mọi cuốn sách đều phải giữ nguyên mọi hư hại; nó có nghĩa người sửa cần hiểu mình đang giữ gì và chấp nhận mất gì.

Với người sưu tầm, một bước hữu ích trước mọi quyết định là ghi lại tình trạng hiện tại. Chụp ảnh bìa trước, bìa sau, gáy, trang tên sách, trang bản quyền và vị trí hư hại; ghi rõ trang nào bị rời, chỗ nào có vết ố, phần nào đã được sửa từ trước nếu có thể nhận biết. Hồ sơ này không thay thế đánh giá của chuyên gia, nhưng giúp theo dõi xem tình trạng có thay đổi theo thời gian và tránh nhầm một hư hại mới với dấu vết vốn đã tồn tại lúc mua. Với sách có giá trị đáng kể, ảnh chụp và ghi chép còn giúp trao đổi chính xác hơn với người bảo tồn.

Khi cần tìm người xử lý, nên hỏi về kinh nghiệm với sách và giấy, phương pháp dự kiến, vật liệu sử dụng, những rủi ro có thể có và khả năng nhận biết phần bổ sung sau sửa chữa. Một phương án tốt cần giải thích được vì sao phải can thiệp, mức độ can thiệp đến đâu và có thể đảo ngược hoặc điều chỉnh về sau hay không. Không phải mọi thao tác đều có thể đảo ngược hoàn toàn; vì vậy, tính minh bạch về vật liệu và quy trình quan trọng hơn lời hứa rằng cuốn sách sẽ trở lại “như mới”.

Sự khác biệt giữa người sưu tầm và người chỉ tích lũy đồ vật không nằm ở việc ai sở hữu nhiều sách cũ hơn. Nó thể hiện ở cách người ấy hiểu từng cuốn sách và chịu trách nhiệm với những quyết định của mình. Người sưu tầm có thể chấp nhận một góc bìa sờn nếu đó là tình trạng ổn định; có thể bỏ qua vết xước nhỏ nhưng không xem nhẹ nguy cơ mất trang; có thể chọn một chiếc hộp bảo vệ thay vì sửa chữa tốn kém, hoặc tìm chuyên gia khi cấu trúc sách bị đe dọa. Những lựa chọn ấy không làm giảm tình yêu sách. Chúng cho tình yêu ấy một hình thức có trách nhiệm.

Sách được tạo ra để đọc, nhưng sách cũ còn mang theo dấu vết của quá trình tồn tại. Giữ gìn một cuốn sách không phải là đóng băng nó ở một hình ảnh lý tưởng, cũng không phải để thời gian tùy ý lấy đi từng phần. Đó là quá trình cân nhắc giữa khả năng tiếp tục sử dụng và việc giữ lại chứng cứ vật chất của quá khứ. Đôi khi, chăm sóc tốt nhất là sửa chữa đúng lúc; đôi khi, đó là ngừng tay, đặt cuốn sách vào điều kiện an toàn hơn và để những dấu vết đã ổn định tiếp tục kể câu chuyện của chúng.

Nguồn tham khảo

• [1] Canadian Conservation Institute, “Basic care – Books”. Hướng dẫn về cấu tạo sách, nguyên nhân hư hại, thao tác, làm sạch và giới hạn của sửa chữa. Mở nguồn
• [2] Library of Congress, “Introduction – Preserving Your Books”. Định nghĩa và phân biệt preservation, conservation, restoration; giải thích về vật liệu lưu trữ. Mở nguồn
• [3] Library of Congress, “Repairing Your Books”. Khuyến nghị về sách quý bị hư hại, băng keo tự dính, bìa da xuống cấp và thời điểm cần tham vấn chuyên gia. Mở nguồn
• [4] Northeast Document Conservation Center, “4.1 Storage and Handling for Books and Artifacts on Paper”. Hướng dẫn về thao tác an toàn, hỗ trợ kết cấu và hộp bảo vệ. Mở nguồn

Lưu ý biên tập: Các hướng dẫn trên là nguyên tắc bảo quản chung của cơ quan chuyên môn, không thay thế đánh giá trực tiếp đối với một cuốn sách cụ thể. Bài viết không đưa ra quy trình sửa chữa tại nhà cho sách hiếm hoặc hiện vật có giá trị lịch sử.

Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.