Trên bản đồ, một con đường thường chỉ là một đường kẻ nối hai điểm. Ứng dụng chỉ đường quan tâm đến quãng đường ngắn nhất, thời gian di chuyển và tình trạng giao thông. Nhưng người từng đi bộ qua một con dốc, một bờ ruộng hay con đường đất dẫn vào bản sẽ biết: đường đi không chỉ đưa ta đến một nơi. Nó còn cho ta biết nơi ấy được hình thành như thế nào, người sống ở đó đã đi lại ra sao và những mối quan hệ nào đã để lại dấu vết trên mặt đất.
Có những lối đi không được xây dựng theo một bản thiết kế hoàn chỉnh. Chúng hình thành qua nhiều lần qua lại, được điều chỉnh theo mùa, địa hình, nguồn nước, nơi chăn thả, ruộng nương, chợ phiên, bến sông hay điểm hành hương. Một người đi trước chọn lối ít dốc hơn; người sau đi theo vì thấy thuận tiện; qua thời gian, dấu chân lặp lại thành một đường mòn. Con đường ấy không phải sản phẩm của một cá nhân, mà là kết quả của những lựa chọn tích lũy. Nó ghi lại cách con người thích nghi với địa hình và tổ chức đời sống cùng nhau.
Robert Macfarlane dành cuốn The Old Ways: A Journey on Foot để lần theo những lối đi như thế. Tác phẩm được Penguin xuất bản lần đầu ngày 7 tháng 6 năm 2012, dài 448 trang trong ấn bản được nhà xuất bản giới thiệu. Macfarlane đi qua những đường mòn cổ, holloways — các lối đi bị bào sâu theo thời gian — những tuyến đường chăn gia súc và đường biển, từ vùng đồi phấn ở Anh đến miền tây bắc Scotland, Palestine, Tây Ban Nha và Himalaya. Cuốn sách đan xen lịch sử tự nhiên, bản đồ học, địa chất, khảo cổ và văn chương. Tên sách có thể tạm dịch là “Những lối đi xưa”; đây là cách dịch nghĩa để tiện trao đổi, không phải tên một ấn bản tiếng Việt đã được xác minh.
Điều đáng chú ý là Macfarlane không xem con đường như một vật thể nằm yên trong cảnh quan. Trong cuộc phỏng vấn với The Guardian năm 2012, ông nói về những con đường như dấu vết của các mối quan hệ giữa con người. Một lối đi được tạo ra và duy trì bởi thói quen, sự đồng thuận, những cuộc gặp gỡ và đôi khi cả tranh chấp. Nhìn theo cách ấy, con đường là một dạng ký ức tập thể: không ghi bằng chữ, nhưng hiện diện trong hướng đi, độ rộng, những chỗ rẽ, những đoạn bị bỏ quên và những nơi người ta vẫn tiếp tục qua lại.
Đi bộ khiến ta đọc được những chi tiết mà hành trình bằng xe thường bỏ qua. Một con dốc không chỉ là độ cao cần vượt; nó cho thấy sức người, sức vật và cách tuyến đường được lựa chọn. Một bờ tường đá không chỉ chia hai thửa đất; nó có thể cho biết ranh giới canh tác và cách cư dân tổ chức không gian. Một cây cầu nhỏ, một bậc đá, một đoạn đường tránh qua vùng đất lầy đều có thể là câu trả lời của nhiều thế hệ trước một trở ngại cụ thể. Cảnh quan vì thế không còn là phông nền để ngắm. Nó trở thành một văn bản có thể đọc, miễn là người đi đủ chậm và biết đặt câu hỏi.
Đó cũng là lý do đi bộ có thể làm thay đổi cách ta trải nghiệm một điểm đến. Lịch trình du lịch hiện nay thường được tổ chức theo danh sách: điểm tham quan, quãng đường, thời lượng dừng, góc chụp và dịch vụ đi kèm. Cách tổ chức ấy cần thiết trong nhiều chuyến đi, nhất là khi thời gian hạn chế. Nhưng nếu chỉ di chuyển giữa các điểm đã được đánh dấu, du khách dễ bỏ qua những khoảng không nằm trong danh sách: đoạn đường nối hai khu dân cư, con ngõ dẫn ra chợ, bậc thềm trước một ngôi nhà, bờ sông nơi người dân vẫn ngồi nghỉ. Đôi khi, chính những đoạn nối ấy giúp ta hiểu vì sao một nơi trở thành nơi đáng đến.
Điều này có ý nghĩa với việc phát triển du lịch ở những vùng có cảnh quan và văn hóa bản địa. Một tuyến đi bộ tốt không nhất thiết phải dài, cũng không cần được đặt tên thật kêu. Điều quan trọng là nó có lý do để tồn tại: kết nối các điểm sinh hoạt, giúp người đi hiểu địa hình, tiếp cận một lớp di sản hoặc mở ra cơ hội gặp gỡ cư dân theo cách tôn trọng đời sống của họ. Nếu tuyến đường chỉ được tạo ra để khách chụp ảnh rồi rời đi, nó có thể đem lại lượng người qua lại nhưng chưa chắc tạo được hiểu biết về vùng đất. Ngược lại, một lối đi được giải thích bằng những câu chuyện có căn cứ, có biển chỉ dẫn vừa đủ và có sự tham gia của cộng đồng địa phương có thể khiến một hành trình ngắn trở nên đáng nhớ.
Ở đây cần phân biệt giữa con đường như tài sản du lịch và con đường như không gian sống. Một lối đi qua bản làng, ruộng vườn hay khu vực canh tác không tự động trở thành tuyến công cộng chỉ vì nó đẹp. Việc đưa khách vào đó cần tính đến quyền sử dụng đất, tập quán địa phương, mùa vụ, an toàn và sự đồng thuận của người đang sống, làm việc tại chỗ. Không nên biến sân nhà, nương rẫy hay không gian sinh hoạt riêng thành phông nền cho trải nghiệm của người ngoài. Du lịch có trách nhiệm bắt đầu từ việc nhận ra rằng không phải mọi thứ ta nhìn thấy đều mặc nhiên thuộc về quyền tiếp cận của du khách.
Macfarlane cũng không lãng mạn hóa mọi lối đi cũ. Trong cuốn sách có Broomway, một tuyến đi bộ trên bãi triều ở bờ biển Essex, nước Anh. Bài phỏng vấn của The Guardian năm 2012 nhắc rõ tuyến này chỉ có thể vượt qua khi thủy triều rút và được cảnh báo là nguy hiểm; bản đồ Ordnance Survey cũng khuyến nghị người đi tìm lời khuyên tại địa phương. Câu chuyện ấy nhắc ta rằng tuổi đời của một con đường không bảo đảm nó an toàn, dễ tiếp cận hay phù hợp để khai thác du lịch. Có những tuyến đường chỉ nên được tìm hiểu qua tư liệu hoặc đi cùng người có chuyên môn, thay vì biến thành một thử thách để chứng minh lòng can đảm.
Con đường còn có thể là nơi quyền tiếp cận bị tranh luận. Một tuyến đường cổ có thể đi qua đất tư, vùng quân sự, khu vực biên giới hoặc không gian có ý nghĩa thiêng liêng với cộng đồng. Người đi bộ có thể nhìn thấy một lối mở trên bản đồ, nhưng điều đó chưa đủ để kết luận mình có quyền đi qua. Trong những trường hợp như vậy, câu hỏi không chỉ là đường có tồn tại hay không, mà còn là ai có quyền sử dụng, ai chịu trách nhiệm bảo vệ và ai được tham gia quyết định tương lai của nó. Lịch sử của một con đường đôi khi cũng là lịch sử của những người bị ngăn không cho đi qua.
Đọc The Old Ways từ góc nhìn Việt Nam, ta có thể nghĩ đến những lối mòn nối bản với nương, đường xuống bến nước, lối qua rừng, đường hành hương hay con đường cũ dẫn vào một khu chợ. Không cần vội gắn cho mỗi lối đi một niên đại xa xưa hoặc một huyền tích hấp dẫn. Giá trị của chúng trước hết nằm ở câu chuyện có thể kiểm chứng: ai đã sử dụng, dùng vào việc gì, thay đổi ra sao, còn giữ vai trò nào trong đời sống hiện tại. Một con đường không cần được gọi là cổ nhất mới đáng được bảo tồn. Đôi khi, điều đáng giữ là mối liên hệ giữa nó với sinh kế, ký ức và cách cộng đồng tổ chức cuộc sống.
Bởi vậy, trước khi mở một tuyến đi bộ mới, người làm du lịch nên bắt đầu bằng việc khảo sát chứ không phải đặt tên. Cần hỏi cư dân, kiểm tra bản đồ và tư liệu, xác định quyền sử dụng lối đi, đánh giá địa hình và rủi ro theo mùa. Cũng cần xác định sức chịu tải, cách xử lý rác thải, điểm nghỉ, phương án cứu hộ và cách chia sẻ lợi ích với người dân. Một tuyến đường được quảng bá rộng rãi nhưng không có phương án quản lý có thể nhanh chóng làm hỏng chính cảnh quan và nếp sống đã khiến nó hấp dẫn. Bảo tồn con đường không chỉ là giữ nguyên mặt đất; đó còn là giữ những điều kiện để con đường tiếp tục có ý nghĩa.
Có lẽ giá trị lớn nhất của cuốn sách nằm ở việc nó thay đổi một thói quen nhìn. Ta thường hỏi con đường dẫn đến đâu, mất bao lâu và có thuận tiện không. Macfarlane gợi thêm những câu hỏi khác: ai đã mở lối, ai vẫn đang đi, câu chuyện nào nằm dưới lớp đất này, và ta đang bước vào không gian của người khác với thái độ nào? Những câu hỏi ấy khiến việc đi bộ không còn chỉ là một hoạt động thể chất. Nó trở thành một cách tìm hiểu lịch sử, địa lý và quan hệ giữa con người với nơi chốn.
Một chuyến đi đáng nhớ đôi khi không cần thêm một điểm check-in. Có thể chỉ cần dành thời gian đi chậm trên một đoạn đường, quan sát cách nó nối những không gian khác nhau và lắng nghe người địa phương kể về công dụng của nó. Đừng chỉ hỏi con đường đẹp đến đâu; hãy thử tìm hiểu nó đã phục vụ ai, đã chứng kiến những đổi thay nào và hôm nay còn cần thiết với ai. Bởi một lối đi chỉ thật sự có chiều sâu khi ta nhìn thấy trong đó không chỉ dấu chân của mình, mà cả dấu chân của những người đã đi trước và những người vẫn đang sống bên cạnh nó.
Nguồn tham khảo
- Robert Macfarlane, The Old Ways: A Journey on Foot. Penguin / Hamish Hamilton, xuất bản ngày 7/6/2012; ấn bản Penguin được dẫn có 448 trang, ISBN 9780241145531. Trang nhà xuất bản tóm tắt phạm vi hành trình và các lĩnh vực tác giả kết hợp trong sách.
https://www.penguin.co.uk/books/56083/the-old-ways-by-macfarlane-robert/9780241145531 - Rachel Cooke, “Robert Macfarlane: Paths are human; they are the traces of our relationships”, The Guardian, 27/5/2012. Phỏng vấn tác giả về ý niệm con đường, việc hình thành và duy trì các lối đi, cùng trải nghiệm đi bộ trên Broomway.
https://www.theguardian.com/books/2012/may/27/robert-macfarlane-old-ways-interview - Penguin Books Australia, The Old Ways, ấn bản bìa mềm xuất bản ngày 11/7/2013, ISBN 9780141030586, 448 trang. Dùng để phân biệt thông tin lần xuất bản đầu với ấn bản paperback.
https://www.penguin.com.au/books/the-old-ways-9780141030586 - Wikimedia Commons, “Pompeii, Stepping stones at Via del Tempio d’Iside (48442377296).jpg”. Hồ sơ ảnh ghi tác giả Gary Todd, ngày chụp 2/8/2019, kích thước gốc 6.000 × 4.000 px và trạng thái Public Domain Mark theo tuyên bố của tác giả trên Flickr.
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pompeii,_Stepping_stones_at_Via_del_Tempio_d%27Iside_(48442377296).jpg
Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.
