Trên một quầy sách cũ, có khi người ta dừng lại không phải vì một cuốn sách dày, mà vì một tờ tạp chí mỏng đã ngả màu. Bìa in một bức ảnh, một bức vẽ hoặc dòng chữ lớn mang dấu ấn của một thời. Bên trong là những bài viết, quảng cáo, thư bạn đọc, trang văn nghệ, mục nhỏ về đời sống thường ngày. Một số báo có thể chỉ vài chục trang, nhưng đặt nó vào đúng thời điểm, ta có thể nhìn thấy cả một lát cắt của xã hội.
Tạp chí cũ vì thế có một sức hấp dẫn khác với sách. Một cuốn sách thường được nhận diện như một tác phẩm tương đối hoàn chỉnh; tạp chí lại thuộc về một dòng xuất bản liên tục. Mỗi số là một phần của một chuỗi, mang ngày tháng, số thứ tự, đôi khi có tập, năm hoặc kỳ phát hành. Theo cách mô tả thư mục của Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ, tạp chí và các ấn phẩm định kỳ có thể được lưu giữ dưới dạng số rời, đóng thành tập, vi phim hoặc tệp số; khi tra cứu, người đọc cần xác định tên ấn phẩm, ngày phát hành, tập và số cụ thể [1].
Điểm khác biệt ấy làm thay đổi cách sưu tầm. Với một cuốn sách, người chơi có thể tìm một nhan đề hoặc một ấn bản. Với tạp chí, câu hỏi thường không dừng ở việc có một số hay chưa. Người sưu tầm cần biết số ấy nằm ở đâu trong toàn bộ tiến trình xuất bản, trước và sau nó là những số nào, có phụ trương hay số đặc biệt không, tên tạp chí có từng thay đổi hay không. Một tờ tạp chí đơn lẻ có thể rất thú vị, nhưng một bộ sưu tập được tổ chức theo thời gian mới cho phép người đọc nhận ra sự vận động của một diễn đàn văn hóa.
Mỗi số báo giữ lại một hiện tại đã qua. Bài xã luận cho biết ban biên tập muốn nói điều gì với độc giả lúc ấy; trang quảng cáo cho thấy hàng hóa nào được giới thiệu và cách người ta hình dung về đời sống; mục thư bạn đọc hé lộ những mối quan tâm đang lưu hành; bìa và cách trình bày phản ánh thị hiếu thẩm mỹ, kỹ thuật in ấn và quan niệm về độc giả. Những chi tiết này đôi khi không xuất hiện trong các công trình lịch sử được viết nhiều năm sau. Chúng không tự động trở thành chứng cứ đầy đủ, nhưng có thể là đầu mối để đặt câu hỏi và tìm thêm tư liệu.
Đó là lý do một số tạp chí cũ có giá trị vượt ra ngoài nội dung của vài bài viết nổi bật. Người nghiên cứu văn học có thể tìm thấy một truyện ngắn đầu tay, một bài phê bình hoặc cuộc tranh luận từng gây chú ý. Người nghiên cứu lịch sử xã hội có thể quan tâm đến quảng cáo, cách gọi tên nghề nghiệp, giá cả, địa chỉ, hình ảnh gia đình và những chuẩn mực được trình bày như điều bình thường. Người làm thiết kế có thể đọc lại kiểu chữ, bố cục, minh họa và kỹ thuật in. Cùng một số tạp chí, mỗi người có thể tìm thấy một lớp tư liệu khác nhau.
Nhưng sưu tầm tạp chí không nên bắt đầu bằng việc gom những bìa đẹp. Bìa có thể là lý do khiến ta chú ý, song cần xác định mình đang theo đuổi điều gì: một tạp chí văn học, một ấn phẩm nghệ thuật, một chuyên san khoa học, một tạp chí du lịch, hay toàn bộ quá trình xuất bản của một tên báo. Chủ đề càng rõ, việc tìm kiếm càng có phương hướng. Nếu chỉ mua theo cảm hứng, người chơi dễ sở hữu nhiều số rời nhưng không biết chúng có quan hệ gì với nhau, số nào còn thiếu và bộ sưu tập đang phản ánh giai đoạn nào.
Trước khi mua, nên tìm thông tin thư mục cơ bản của ấn phẩm. Tên tạp chí cần được ghi đúng như trên trang tên hoặc bìa; tiếp đó là cơ quan chủ quản hoặc đơn vị xuất bản, nơi xuất bản, thời điểm bắt đầu và kết thúc nếu đã đình bản, tần suất phát hành, số tập, số kỳ và mã ISSN nếu có. ISSN là mã nhận diện một tên ấn phẩm định kỳ, không phải mã riêng cho từng số. Theo Trung tâm ISSN Hoa Kỳ thuộc Thư viện Quốc hội, nếu tên tạp chí thay đổi, thông thường cần một ISSN mới; phiên bản in và phiên bản trực tuyến cũng có thể có ISSN riêng [2]. Vì vậy, không nên xem ISSN như một mã thay thế cho việc ghi ngày và số của từng kỳ.
Khi kiểm tra một số cụ thể, cần đối chiếu ít nhất bốn lớp thông tin: năm hoặc ngày phát hành; số thứ tự và tập nếu có; số trang; các thành phần đi kèm như phụ trương, bản đồ, tranh rời, phiếu khảo sát hoặc tờ quảng cáo gấp. Một cuốn tạp chí đã đóng thành tập có thể thiếu bìa từng số hoặc những tờ rời vốn được phát kèm. Điều đó không có nghĩa bản đóng tập vô giá trị, nhưng tình trạng cần được mô tả chính xác. Nếu người bán giới thiệu là “đủ bộ”, hãy hỏi đủ theo tiêu chí nào: đủ các số đã phát hành trong một năm, đủ một giai đoạn, hay đủ toàn bộ thời gian tồn tại của tạp chí.
Các thư viện lớn cũng phải đối mặt với bài toán này. Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ lưu giữ ấn phẩm định kỳ ở nhiều dạng: số rời, tập đóng bìa, vi phim và tệp số. Với các tập đã đóng, việc tra cứu vẫn dựa vào tên, ngày, tập và số kỳ cần tìm [1]. Cách tổ chức ấy cho thấy một bộ tạp chí không chỉ được nhận diện bằng tên gọi chung. Mỗi số cần được xác định đủ rõ để người đọc tìm lại đúng phần tư liệu mình cần. Việc đóng tập giúp quản lý và sử dụng thuận tiện hơn, nhưng với người sưu tầm cá nhân, cần cân nhắc trước khi can thiệp vào cấu trúc ban đầu của từng số.
Ở Việt Nam, có thể nhìn thấy giá trị của việc lập mục lục qua cuốn Tổng mục lục 40 năm Tạp chí Văn học (1960–1999), do Lưu Phong Lan và những người khác biên soạn, xuất bản tại Hà Nội năm 1999, dày 325 trang. Biểu ghi của Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh xác nhận các thông tin thư mục này; CiNii Books cũng ghi nhận ấn phẩm trong danh mục thư viện [3]. Một tổng mục lục như vậy không chỉ giúp tra cứu bài viết. Nó biến một dòng tạp chí kéo dài bốn thập niên thành một cấu trúc có thể khảo sát: chủ đề nào xuất hiện, tác giả nào trở lại, vấn đề nào được tranh luận và những khoảng thời gian nào cần tìm thêm tư liệu.
Một ví dụ khác cho thấy tính toàn vẹn của bộ sưu tập quan trọng đến mức nào. Thư viện thành phố Cần Thơ, trong trang giới thiệu mục lục Tạp chí Nghiên cứu Văn học, công khai danh sách các số còn thiếu ở nhiều năm khác nhau [4]. Việc ghi rõ những khoảng trống không làm giảm giá trị của bộ sưu tập; ngược lại, nó cho người đọc biết phần nào có thể tra cứu và phần nào chưa được bổ sung. Người sưu tầm cá nhân cũng nên có cách ghi nhận tương tự. Một bộ sưu tập còn thiếu số không phải là bộ sưu tập thất bại. Chỉ cần đừng mô tả nó như một bộ hoàn chỉnh.
Có một vấn đề thực tế khác: nên giữ từng số rời hay đóng thành tập? Đóng tập có ưu điểm là gọn, dễ xếp và thuận tiện khi tra cứu theo năm. Nhưng nếu làm không đúng cách, việc cắt xén, bỏ bìa, tháo phụ trương hoặc dùng keo không phù hợp có thể làm mất những thông tin vốn thuộc về bản gốc. Người sưu tầm nên giữ nguyên từng số nếu điều kiện cho phép, đặt trong hộp hoặc bìa bảo vệ có kích thước phù hợp. Nếu cần đóng tập, nên trao đổi với người có chuyên môn, thống nhất cách giữ lại bìa và các phần rời, đồng thời ghi rõ những can thiệp đã thực hiện. Đừng biến một bộ tạp chí nguyên bản thành một cuốn sách đóng lại đẹp mắt nhưng mất dấu vết xuất bản.
Bản số hóa có thể giải quyết một phần khó khăn về tiếp cận. Nó giúp tìm kiếm nhanh, đọc từ xa và giảm nhu cầu cầm trực tiếp những bản giấy dễ hư hại. Nhưng bản số hóa không hoàn toàn thay thế bản in. Độ dày giấy, chất lượng mực, cách gấp trang, màu sắc, quảng cáo, phụ trương và những dấu vết vật chất đều có thể bị giản lược hoặc bỏ qua trong quá trình quét. Nếu bản số hóa chỉ lưu phần nội dung chính, người đọc có thể không biết số tạp chí ban đầu có bìa, tờ rời hay trang quảng cáo nào. Bởi vậy, hai hình thức nên được xem là bổ sung cho nhau: bản số phục vụ tra cứu, bản in giữ lại cấu trúc vật chất của ấn phẩm.
Với người mới bắt đầu, một bảng theo dõi đơn giản đã đủ hữu ích. Mỗi dòng ghi một số tạp chí; các cột gồm tên ấn phẩm, năm, tập, số, ngày phát hành, số trang, tình trạng bìa, phụ trương đi kèm, nguồn mua và ghi chú về độ đầy đủ. Có thể đánh dấu rõ “đã có”, “đang tìm”, “chưa xác định” thay vì tự suy ra một số bị thiếu. Nên chụp bìa trước, bìa sau, trang thông tin xuất bản và mục lục của mỗi số. Nếu một số được mua từ hiệu sách cũ hoặc người sưu tầm khác, ghi lại nguồn mua và thời điểm mua; thông tin ấy sẽ hữu ích khi cần đối chiếu hoặc chuyển giao bộ sưu tập.
Điều đáng tránh là xé rời những trang có bài viết mình thích để cất riêng, bỏ các trang quảng cáo vì cho rằng chúng không có giá trị, hoặc ghép các số khác năm vào một tập chỉ để làm cho kệ sách trông ngay ngắn. Một tạp chí là sản phẩm biên tập có cấu trúc. Trang bìa, mục lục, bài viết, quảng cáo và phụ trương cùng tồn tại trong một bối cảnh xuất bản. Khi tách rời chúng, ta có thể giữ lại một phần nội dung nhưng làm mất mối quan hệ giữa các phần. Nếu cần sao chụp một bài để đọc hoặc nghiên cứu, hãy giữ nguyên bản gốc và tuân thủ quy định về quyền tác giả khi sử dụng lại nội dung.
Sưu tầm tạp chí cũng cần một chút kiên nhẫn với những khoảng trống. Có thể mất nhiều năm mới tìm được một số đã thất lạc; có những kỳ phát hành bị gián đoạn vì hoàn cảnh lịch sử, tài chính hoặc thay đổi tổ chức. Không nên tự lấp những chỗ trống ấy bằng một bản photocopy không ghi rõ nguồn, hoặc một bản đóng lại được giới thiệu như bản gốc. Nếu sử dụng bản sao để phục vụ nghiên cứu, hãy đánh dấu rõ đó là bản sao. Sự minh bạch về tình trạng và nguồn gốc quan trọng hơn vẻ ngoài hoàn chỉnh.
Một tờ tạp chí cũ có thể không đắt, không hiếm và cũng không phải ấn phẩm nổi tiếng. Nhưng nếu được đặt vào đúng chuỗi thời gian, nó có thể giúp ta hiểu cách một cộng đồng từng đọc, tranh luận, tiêu dùng và hình dung về tương lai. Giá trị của bộ sưu tập không nằm ở số bìa đã gom được, mà ở khả năng đọc ra mối liên hệ giữa các số báo, nhận diện những thay đổi và chỉ rõ điều gì còn thiếu. Sách thường đưa ta vào một thế giới được tác giả xây dựng; tạp chí đưa ta trở lại một thời điểm mà nhiều tiếng nói cùng hiện diện. Giữ được chuỗi ấy là giữ lại một phần nhịp sống của thời đại.
Nguồn tham khảo
- [1] Library of Congress, “How to Find a Periodical” và “Print Collections – Current Periodical Collections”. Hướng dẫn tra cứu ấn phẩm định kỳ theo tên, ngày, tập, số; mô tả các dạng lưu giữ gồm số rời, tập đóng bìa, vi phim và tệp số.
https://guides.loc.gov/current-periodicals/how-to-find-a-periodical - [2] U.S. ISSN Center, Library of Congress, “ISSN is for Serials and Other Continuing Resources”. Giải thích ISSN nhận diện tên ấn phẩm định kỳ; nêu nguyên tắc về thay đổi tên và các phiên bản in/điện tử.
https://www.loc.gov/issn/basics/basics-brochure-serials.html - [3] Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, biểu ghi “Tổng mục lục 40 năm Tạp chí Văn học (1960–1999)”; đối chiếu thêm CiNii Books, biểu ghi BA75333585. Thông tin: Lưu Phong Lan và những người khác biên soạn; Hà Nội, 1999; 325 trang.
https://phucvu.thuvientphcm.gov.vn/Item/ItemDetail/581645 - [4] Thư viện Thành phố Cần Thơ, “Tạp chí Nghiên cứu Văn học”. Trang mục lục giới thiệu lịch sử tên gọi và liệt kê các số còn thiếu trong danh mục lưu giữ.
https://cantholib.org.vn/muc-luc-btc/van-hoa-nghe-thuat-giao-duc/tc-nghien-cuu-van-hoc-17.html - [5] U.S. ISSN Center, Library of Congress, “ISSN FAQ”. Thông tin về ISSN gắn với tên ấn phẩm định kỳ, thay đổi nhan đề và các phiên bản khác nhau.
https://www.loc.gov/issn/faq.html
Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.
