Một cuốn sách cũ có thể khiến người ta chú ý bởi lớp bìa đã ngả màu, gáy sách sờn theo thời gian hay những dòng chữ viết tay ở trang đầu. Nhưng tuổi đời, vẻ ngoài và cảm giác hoài niệm chưa đủ để kết luận đó là một cuốn sách quý. Có những ấn bản đã tồn tại hàng trăm năm nhưng vẫn khá phổ biến; có những cuốn sách mới hơn lại được giới sưu tầm tìm kiếm vì số bản còn lại ít, ý nghĩa đặc biệt hoặc nhu cầu cao. Cũng có những cuốn không đạt giá cao trên thị trường nhưng lại mang giá trị tư liệu khó thay thế.
Vì vậy, câu hỏi “cuốn sách này đáng giá bao nhiêu?” thực ra chứa nhiều câu hỏi khác: ta đang có đúng ấn bản nào, bản sách còn đầy đủ hay không, nó hiếm đến mức nào, ai cần đến nó, và những dấu vết trên cuốn sách có thể được xác minh ra sao? Định giá sách quý không phải phép tính chỉ dựa vào năm xuất bản. Đó là việc xem xét đồng thời giá trị thư mục, tình trạng vật lý, lịch sử sở hữu, ý nghĩa văn hóa và bằng chứng của thị trường.
Tuổi đời chỉ là điểm khởi đầu
Trong cách hiểu thông thường, sách càng cũ càng quý. Quan niệm ấy có phần dễ hiểu, bởi sách cũ thường gắn với lịch sử xuất bản và những điều kiện bảo quản không còn tồn tại. Tuy nhiên, tuổi đời chỉ là một yếu tố. Theo hướng dẫn của Cơ quan Công viên Quốc gia Hoa Kỳ về sách hiếm, độ hiếm và giá trị còn liên quan đến tầm quan trọng của tác phẩm, mức độ khan hiếm, tình trạng bản sách, đặc điểm vật chất, xuất xứ và nhu cầu của người sưu tầm [1]. Những yếu tố này tác động qua lại, chứ không vận hành độc lập.
Một cuốn sách được in với số lượng lớn có thể còn rất nhiều bản trên thị trường dù đã xuất bản từ lâu. Ngược lại, một ấn bản có tuổi đời không quá cao vẫn có thể khó tìm nếu số lượng phát hành ban đầu hạn chế hoặc rất ít bản còn nguyên vẹn. Cần phân biệt “cũ”, “hiếm” và “có giá trị”: ba khái niệm có thể giao nhau, nhưng không đồng nghĩa.
Độ hiếm cũng phải được đặt trong phạm vi cụ thể. Một cuốn sách có thể khó tìm ở thị trường địa phương nhưng vẫn có nhiều bản trong các thư viện lớn hoặc bộ sưu tập chuyên ngành. Một bản in quan trọng đối với lịch sử của một địa phương có thể mang giá trị nghiên cứu cao dù giá giao dịch không lớn. Vì thế, trước khi gắn nhãn “sách quý”, người đọc cần biết mình đang nói đến sự quý hiếm trên thị trường, ý nghĩa học thuật hay giá trị văn hóa.
Trước hết phải xác định đúng cuốn sách
Mọi nhận định về giá trị đều bắt đầu từ việc nhận diện chính xác bản sách. Cần ghi lại nhan đề, tác giả, nhà xuất bản hoặc cơ sở in, nơi và năm xuất bản, thông tin về lần in, số tập, phụ bản, bản đồ, tranh minh họa và các chi tiết đặc biệt khác. Với một số tác phẩm, khác biệt giữa lần xuất bản đầu tiên và lần tái bản có thể ảnh hưởng đáng kể đến mức độ được săn tìm. Nhưng không thể chỉ nhìn năm in trên bìa rồi kết luận đó là bản đầu; cần đối chiếu trang tên sách, trang bản quyền, lời tựa, colophon và các dấu hiệu thư mục phù hợp.
Tính đầy đủ của bản sách cũng quan trọng. Một bộ nhiều tập thiếu một tập, một cuốn có tranh minh họa bị lấy mất hoặc một bản thiếu trang tên sách sẽ khác với bản hoàn chỉnh. Đôi khi, phần phụ lục, bản đồ gấp, tờ đính chính hay bìa nguyên thủy có ý nghĩa đáng kể đối với việc xác định ấn bản. Những chi tiết tưởng nhỏ ấy có thể quyết định liệu hai cuốn trông gần giống nhau có thực sự tương đương hay không.
Chữ ký, lời đề tặng, dấu triện, nhãn sở hữu hoặc ghi chú bên lề cũng cần được mô tả cẩn thận. Chúng không tự động làm cuốn sách có giá cao hơn; trước hết phải xác định đó là dấu vết gì, có xác thực hay không và có liên quan thế nào đến tác giả, người sở hữu hoặc lịch sử tiếp nhận tác phẩm. Định giá thiếu bước nhận diện này dễ dẫn đến việc so sánh những bản sách không tương đương.
Độ hiếm không tự tạo ra giá trị
Sự khan hiếm chỉ có ý nghĩa thị trường khi gặp nhu cầu. Một cuốn sách ít bản còn lại nhưng không có người tìm kiếm có thể khó bán, dù nó vẫn đáng được bảo tồn vì lý do lịch sử. Ngược lại, một tác phẩm có nhiều bản nhưng gắn với một tác giả, phong trào hoặc thời điểm được quan tâm có thể tạo ra thị trường sưu tầm đáng kể. Hiếm là câu hỏi về nguồn cung; có giá là câu hỏi về mối quan hệ giữa nguồn cung, nhu cầu và những đặc điểm cụ thể của bản sách.
Cần thận trọng với các ấn bản giới hạn, sách đánh số bản hoặc bản có chữ ký. Những dấu hiệu ấy có thể giúp xác định một bản sách đặc biệt, nhưng không phải bảo chứng cho giá trị lâu dài. Một ấn bản giới hạn vẫn có thể ít người quan tâm; chữ ký có thể khó xác thực; còn số thứ tự thấp không nhất thiết khiến bản sách có giá trị hơn. Điều quan trọng là sự đặc biệt ấy có ý nghĩa gì đối với người đọc, giới nghiên cứu hoặc cộng đồng sưu tầm.
Giá trị văn hóa và giá trị tiền tệ cũng không phải một. Một cuốn sách ghi lại ngôn ngữ, phong tục, địa danh hoặc một giai đoạn xuất bản có thể là nguồn tư liệu quan trọng, dù không thuộc nhóm được mua bán sôi động. Ngược lại, một cuốn được săn đón trên thị trường chưa chắc là công trình có ảnh hưởng lớn về học thuật. Người chơi sách cần biết mình đang đánh giá điều gì, thay vì dùng giá bán làm thước đo duy nhất.
Tình trạng bản sách: những gì còn lại cũng là một phần giá trị
Hai bản cùng một ấn bản có thể khác nhau đáng kể về giá trị thị trường do tình trạng bảo quản. Cần xem xét độ chắc của gáy và chỉ khâu, mức độ nguyên vẹn của bìa, tình trạng giấy, vết ẩm mốc, côn trùng, rách hoặc mất trang, dấu sửa chữa và sự hiện diện của các thành phần đi kèm. Với sách minh họa, bản đồ hoặc phụ bản, việc thiếu một phần có thể làm thay đổi cả tính đầy đủ lẫn khả năng nghiên cứu.
Tuy nhiên, tình trạng tốt không đồng nghĩa với việc cuốn sách phải trông như mới. Một bản cũ có dấu sử dụng vừa phải vẫn có thể có giá trị cao nếu hiếm, quan trọng và đầy đủ. Những dấu vết sử dụng cũng có thể cung cấp thông tin về lịch sử đọc, nhưng cần phân biệt dấu vết có ý nghĩa với hư hại làm giảm độ bền hoặc che khuất nội dung.
Không nên tùy tiện làm sạch mạnh, dán băng keo, thay bìa hoặc tự sửa những bản sách có khả năng quý hiếm. Can thiệp không phù hợp có thể làm hỏng giấy, che mất dấu vết hoặc khiến việc đánh giá sau này khó khăn hơn. Với bản sách có giá trị tư liệu hoặc đang xuống cấp, cách an toàn hơn là cải thiện điều kiện lưu giữ và tìm ý kiến của người có chuyên môn về bảo tồn.
Dấu vết chủ sở hữu và lịch sử của một bản sách
Một cuốn sách không chỉ có lịch sử xuất bản; từng bản cụ thể còn có thể mang lịch sử sở hữu riêng. Dấu triện, nhãn thư viện, chữ ký, lời đề tặng, ghi chú bên lề và các dấu hiệu vật chất khác có thể giúp tái dựng hành trình của cuốn sách. Nghiên cứu về hồ sơ xuất xứ trong các bộ sưu tập sách hiếm xem những dấu vết này là nguồn thông tin có ích cho nghiên cứu thư mục, văn học và lịch sử [2].
Nhưng xuất xứ cần được chứng minh, không chỉ được kể lại. Một lời khẳng định rằng cuốn sách từng thuộc về một nhân vật nổi tiếng sẽ không đủ nếu không có căn cứ tương ứng. Chữ ký có thể cần giám định; dấu triện phải được đọc trong bối cảnh; ghi chú bên lề cần được xác định là của ai nếu muốn gắn với một giá trị đặc biệt. Càng đưa ra tuyên bố lớn về lịch sử sở hữu, càng cần chứng cứ rõ ràng.
Một dấu vết có thể làm tăng giá trị nghiên cứu ngay cả khi chưa tạo ra mức giá cao hơn. Chẳng hạn, những ghi chú có thể giúp hiểu cách một tác phẩm được đọc, giảng dạy hoặc sử dụng trong một môi trường cụ thể. Đó là một lớp giá trị không thể quy đổi hoàn toàn thành tiền, nhưng lại là lý do quan trọng để bảo tồn bản sách như một hiện vật lịch sử.
Giá niêm yết chưa phải giá giao dịch
Khi tìm thông tin trên mạng, người sưu tầm thường bắt gặp nhiều mức giá khác nhau cho cùng một nhan đề. Giá người bán đưa ra chỉ cho biết mức họ mong muốn; nó không chứng minh rằng giao dịch đã diễn ra ở mức ấy. Giá đấu thành công hoặc giá bán đã xác nhận là dữ liệu hữu ích hơn, nhưng vẫn cần xem xét bối cảnh, tình trạng bản sách, độ đầy đủ, phí liên quan và mức độ tương đồng với bản đang được định giá.
Hiệp hội các nhà buôn sách cổ Hoa Kỳ lưu ý rằng không có một bảng giá duy nhất có thể xác định đáng tin cậy giá trị hiện tại của mọi cuốn sách cổ. Giá trị phụ thuộc vào tầm quan trọng của tác phẩm, độ hiếm, sự quan tâm của người sưu tầm và đặc điểm của từng bản như tình trạng, cách đóng bìa, xuất xứ và nội dung ghi chú [3]. Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ cũng không cung cấp dịch vụ định giá sách, nhưng khuyến nghị tham khảo thư viện, hồ sơ đấu giá và các nguồn chuyên ngành để hình thành nhận định có căn cứ [4].
Vì thế, khi so sánh giá, cần tìm những bản cùng ấn bản hoặc cùng lần in, có tình trạng và mức độ đầy đủ tương đương. Một mức giá bất thường không nên được dùng làm chuẩn chỉ vì nó xuất hiện trên một trang bán hàng. Giá trị thị trường thay đổi theo thời gian và nhu cầu; người mua cũng cần tách mong muốn sở hữu cá nhân khỏi nhận định khách quan về giá.
Nhìn từ sách Việt Nam: giá trị còn nằm trong tư liệu
Với sách Việt Nam, việc định giá càng cần sự hiểu biết về lịch sử xuất bản và đặc điểm của từng loại tư liệu. Sách Hán Nôm, sách chữ Quốc ngữ thời kỳ đầu, tạp chí, báo chí, sách giáo khoa, ấn phẩm địa phương hay những công trình in trong hoàn cảnh lịch sử đặc biệt không thể được đánh giá chỉ bằng tuổi đời hoặc vẻ ngoài. Cần xem nội dung, thông tin thư mục, số bản còn lại, mức độ đầy đủ, tình trạng vật chất và khả năng đóng góp cho nghiên cứu.
Một số ấn phẩm có thể quan trọng vì ghi lại cách dùng ngôn ngữ, sự thay đổi của địa danh, hoạt động của một cơ sở xuất bản hoặc đời sống tư tưởng trong một giai đoạn. Những giá trị ấy thường chỉ hiện rõ khi đặt cuốn sách vào mạng lưới tư liệu rộng hơn, đối chiếu với thư mục, bộ sưu tập thư viện và các nghiên cứu chuyên ngành. Một bản sách riêng lẻ có thể không đủ để đưa ra kết luận, nhưng khi được bảo quản và mô tả chính xác, nó có thể trở thành một mắt xích hữu ích trong nghiên cứu.
Điều này cũng nhắc người sưu tầm rằng không phải cuốn sách nào đáng giữ cũng cần có giá bán cao. Có những bản nên được bảo tồn vì hiếm về mặt tư liệu, có những bản có ý nghĩa đối với lịch sử một gia đình hoặc địa phương, và có những bản hấp dẫn chủ yếu với người sưu tầm một dòng sách cụ thể. Nhận diện đúng loại giá trị sẽ giúp việc sưu tầm có mục đích hơn, thay vì chạy theo những nhãn gọi như “cực hiếm”, “độc bản” hay “vô giá” khi chưa có chứng cứ.
Định giá cũng là một cách học cách nhìn sách
Muốn đánh giá một cuốn sách quý, nên bắt đầu bằng việc mô tả chính xác nó, sau đó xác minh ấn bản, kiểm tra độ đầy đủ và tình trạng, tìm thông tin về độ hiếm, lần theo xuất xứ nếu có, rồi đối chiếu với các giao dịch tương đồng. Với những bản có giá trị đáng kể hoặc thông tin phức tạp, ý kiến của người buôn sách cổ có chuyên môn, nhà thư mục học, thư viện nghiên cứu hoặc chuyên gia bảo tồn có thể giúp tránh những kết luận vội vàng.
Cuối cùng, giá trị của một cuốn sách có nhiều tầng. Có giá trị thị trường, giá trị thư mục, giá trị lịch sử, giá trị nghiên cứu và giá trị riêng đối với người sở hữu. Những tầng giá trị ấy có thể hỗ trợ nhau nhưng không phải lúc nào cũng trùng khít. Định giá chính xác không làm mất đi tình cảm dành cho sách; trái lại, nó giúp người chơi sách hiểu rõ hơn điều mình đang gìn giữ.
Một cuốn sách quý không chỉ là cuốn có thể bán được nhiều tiền. Đó có thể là một bản in quan trọng, một chứng tích của lịch sử xuất bản, một hiện vật còn lưu lại dấu vết của người đọc trước hoặc một nguồn tư liệu mà bản khác khó thay thế. Muốn biết nó đáng giá đến đâu, trước hết phải hiểu nó là cuốn sách nào, đã đi qua hành trình nào và còn có thể kể lại điều gì.
Tài liệu tham khảo
- [1] National Park Service, “Conserve O Gram 19/1: What Makes a Book Rare?” (bản sửa đổi năm 1993). https://www.nps.gov/articles/000/conserve-o-gram-19-1-rare-books.htm
- [2] Judith A. Overmier và Elaine M. Doak, “Provenance Records in Rare Book and Special Collections,” Rare Books and Manuscripts Librarianship, 1996. https://rbml.acrl.org/index.php/rbml/article/view/134/0
- [3] Antiquarian Booksellers’ Association of America (ABAA), “Evaluating Books.” https://www.abaa.org/general-content-pages/evaluating-books
- [4] Library of Congress, “Book Appraisals” và “Can the Library help me appraise something?” https://wwws.loc.gov/rr/rarebook/apprais.html
Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.
