Có những nơi ta chỉ ở vài ngày nhưng nhớ nhiều năm. Cũng có những nơi sống suốt một thời gian dài, đến lúc rời đi mới nhận ra mình chẳng giữ lại được bao nhiêu hình ảnh rõ ràng. Một góc phố, tiếng rao buổi sáng, mùi mưa trên mặt đường hay quán ăn nằm khuất sau một ngã rẽ đôi khi ở lại lâu hơn tên của một công trình nổi tiếng. Thành phố trong ký ức không hoàn toàn trùng với thành phố trên bản đồ; nó được dựng nên từ những điều ta đã nhìn thấy, bỏ lỡ, mong đợi và mang theo.

Đó là một cách để bước vào Những thành phố vô hình của Italo Calvino. Tác phẩm tiếng Ý Le città invisibili được xuất bản năm 1972. Trong cuốn sách, Marco Polo kể với Hốt Tất Liệt về những thành phố tưởng tượng, mỗi nơi mang một cấu trúc, một nhịp sống và một mối bận tâm riêng. Có thành phố gắn với ký ức, có thành phố với ham muốn, dấu hiệu, cái nhìn, tên gọi hay người đã khuất. Những địa danh ấy không phải một tập hợp điểm đến để người đọc đánh dấu trên bản đồ. Chúng giống những thí nghiệm bằng văn chương: mỗi thành phố phóng đại một lát cắt trong cách con người sống với không gian.

Calvino không viết cẩm nang du lịch, cũng không cố dựng nên một bản đồ đô thị có thể dùng để tìm đường. Ông dùng thành phố tưởng tượng để hỏi về những thành phố có thật. Một nơi chốn không chỉ gồm đường phố, nhà cửa, quảng trường và hệ thống giao thông. Nó còn được tạo nên bởi cách cư dân nhớ về quá khứ, cách người mới đến đọc các dấu hiệu, những điều được kể lại qua nhiều thế hệ và cả những mong muốn mà thành phố khơi lên. Bởi thế, hai người đi cùng một con đường có thể trở về với hai thành phố khác nhau.

Điều này không xa lạ với trải nghiệm du lịch hôm nay. Trước một chuyến đi, ta thường nhìn nơi sắp đến qua ảnh, video ngắn, bản đồ số và danh sách những điểm “phải ghé”. Những công cụ ấy hữu ích, đôi khi giúp chuyến đi an toàn và thuận tiện hơn. Nhưng chúng cũng dễ khiến hành trình trở thành việc xác nhận những hình ảnh đã xem trước: đến đúng góc chụp, đứng đúng vị trí, có tấm ảnh đủ giống với điều đã hình dung. Ta có thể trở về với hàng trăm bức ảnh mà vẫn không nhớ mình đã nghe thấy gì, đã nói chuyện với ai, hoặc con đường giữa hai điểm tham quan có mùi vị ra sao.

Vấn đề không nằm ở chiếc điện thoại hay việc chụp ảnh. Một bức ảnh có thể lưu giữ điều trí nhớ sẽ làm mờ; một bản đồ có thể đưa ta ra khỏi ngõ cụt. Điều đáng nghĩ là khi mọi thứ đều được tổ chức để dễ tìm, dễ chia sẻ và dễ đánh giá, trải nghiệm có nguy cơ bị thu hẹp thành những gì có thể nhìn thấy ngay. Thành phố khi ấy trở thành phông nền cho một câu chuyện cá nhân đã được chuẩn bị sẵn, thay vì một nơi chốn có khả năng làm ta ngạc nhiên hoặc buộc ta điều chỉnh cách nhìn.

Đọc Calvino, ta có thể hiểu rằng ký ức về một nơi không phải bản sao chính xác của nơi ấy. Ký ức chọn lọc, thêm bớt và sắp xếp lại. Một thành phố có thể được nhớ qua người bạn từng gặp ở đó, một cuộc trò chuyện dang dở, một buổi chiều đi lạc hoặc một lần quay lại mà thấy cửa tiệm cũ đã đóng. Những chi tiết ấy không nhất thiết đại diện cho toàn bộ thành phố, nhưng chúng làm cho nơi chốn trở nên riêng tư và có chiều sâu. Thành phố không chỉ là cái ta đã thấy; còn là điều đã xảy ra với ta trong lúc ở đó.

Với người làm du lịch và người xây dựng điểm đến, đây cũng là một câu hỏi đáng lưu tâm. Một điểm đến có thể đầu tư vào cảnh quan, hạ tầng, dịch vụ và nhận diện thương hiệu, nhưng trải nghiệm của du khách không chỉ được quyết định bởi những gì được dựng lên để ngắm. Nó còn phụ thuộc vào khả năng đi bộ, cơ hội gặp gỡ cư dân, cách câu chuyện địa phương được kể và việc người đến có được tiếp cận đời sống thường ngày mà không biến đời sống ấy thành một màn trình diễn hay không. Không phải mọi góc phố đều cần trở thành điểm check-in; không phải mọi tập quán đều nên được đóng gói thành tiết mục phục vụ khách. Có những giá trị chỉ xuất hiện khi người ta được ở lại đủ lâu để hiểu vì sao chúng quan trọng.

Điều đó cũng nhắc ta thận trọng với ý tưởng rằng có thể “đóng băng” một thành phố trong hình ảnh đẹp nhất của nó. Đô thị luôn thay đổi. Cửa hàng cũ nhường chỗ cho cửa hàng mới, cư dân chuyển đi, tuyến đường được mở rộng, những khu phố được tái thiết. Bảo tồn không có nghĩa là phủ nhận mọi biến đổi; phát triển cũng không nên trở thành lý do để xóa sạch dấu vết của đời sống. Câu hỏi khó hơn là điều gì cần được giữ lại để thành phố vẫn nhận ra chính mình, và ai có quyền tham gia trả lời câu hỏi ấy. Với cư dân, ký ức đô thị không phải món đồ trang trí cho du khách; nó là một phần của quyền được thuộc về nơi mình sống.

Những thành phố vô hình không đưa ra một công thức để làm du lịch tốt hơn hay quy hoạch đúng hơn. Sức gợi của cuốn sách nằm ở việc nó khiến ta chậm lại trước một điều tưởng như quá quen: thành phố là nơi con người sống, nhưng cũng là nơi con người liên tục kể lại đời sống của mình. Câu chuyện ấy không bao giờ hoàn toàn giống nhau. Người đi qua tìm cảnh đẹp, người ở lại tìm sinh kế; người trở về tìm dấu vết tuổi thơ, người mới đến tìm một khởi đầu. Tất cả cùng hiện diện trong một không gian, nhưng không nhất thiết nhìn thấy cùng một thành phố.

Có lẽ sau mỗi chuyến đi, câu hỏi hữu ích không chỉ là ta đã đến đâu, chụp được gì hay hoàn thành bao nhiêu điểm trong lịch trình. Hãy thử hỏi điều gì ở nơi ấy đã làm mình thay đổi cách nhìn, dù chỉ một chút. Có thể đó là một cuộc trò chuyện không có trong chương trình, một con đường không định đi, hoặc khoảnh khắc nhận ra cuộc sống địa phương phức tạp hơn những gì tấm ảnh có thể kể. Khi ấy, thành phố không còn chỉ là nơi ta ghé qua. Nó trở thành một phần trong cách ta hiểu thế giới, và hiểu chính mình.

Nguồn tham khảo

  • Italo Calvino, Le città invisibili (1972); thông tin giới thiệu tác phẩm và ấn bản tiếng Anh Invisible Cities, Vintage Classics/Penguin.
    https://www.penguin.co.uk/books/357001/invisible-cities-by-calvino-italo/9780099429838
  • Thông tin thư mục bản tiếng Việt Những thành phố vô hình, Italo Calvino; bản dịch Vũ Ngọc Thăng, phát hành năm 2015. Thông tin nhà xuất bản được ghi khác nhau giữa các danh mục bán sách và thư mục; cần đối chiếu trang bản quyền của cuốn sách cụ thể trước khi trích dẫn đầy đủ trong ấn bản học thuật.
    https://books.google.com/books/about/Nh%E1%BB%AFng_th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_v%C3%B4_h%C3%ACnh.html?id=8c6ZAQAACAAJ
  • Ana Isabel Correia Martins, “Invisible cities: utopian spaces or imaginary places?”, Revista Archai. Bài nghiên cứu bàn về thành phố tưởng tượng, ký ức, ham muốn, dấu hiệu và cách đọc không gian trong tác phẩm.
    https://periodicos.unb.br/index.php/archai/article/view/8718
  • Rogelio Laguna García, “Marco Polo, Calvino y las ciudades invisibles”, Bitácora Arquitectura, 2013. Nghiên cứu về trí tưởng tượng đô thị và địa lý hư cấu trong tác phẩm của Calvino.
    https://revistas.unam.mx/index.php/bitacora/article/view/43429

Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.