Trong bảo tàng, người ta thường đứng trước những vật đã được lịch sử trao cho giá trị: vương miện, bản thảo, tượng cổ, vũ khí, những món đồ từng thuộc về một nhân vật nổi tiếng. Nhưng nếu vật trưng bày chỉ là một chiếc chìa khóa, lọ nước hoa đã dùng, chiếc đồng hồ đeo tay hay vài mẩu thuốc lá thì sao? Chúng không nhất thiết có giá trị nghệ thuật, cũng chẳng phải cổ vật quý hiếm. Vậy điều gì khiến một bảo tàng dành chỗ cho những thứ bình thường đến thế?
Orhan Pamuk đặt câu hỏi ấy vào trung tâm của Bảo tàng ngây thơ. Tiểu thuyết Masumiyet Müzesi được xuất bản tại Thổ Nhĩ Kỳ năm 2008; bản tiếng Việt do Giáp Văn Chung dịch, Nhà xuất bản Văn học phát hành năm 2017, phối hợp với Công ty Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam. Điều đặc biệt là bảo tàng mang cùng tên không phải ý tưởng nảy sinh sau khi cuốn tiểu thuyết thành công. Pamuk đã hình dung hai dự án song hành từ thập niên 1990. Cuốn sách ra đời trước, năm 2008; bảo tàng mở cửa vào mùa xuân năm 2012.
Trong tiểu thuyết, Kemal, một người đàn ông thuộc gia đình giàu có ở Istanbul, vướng vào mối quan hệ với Füsun, một cô gái trẻ thuộc tầng lớp thấp hơn. Sau những đổ vỡ và mất mát, Kemal bắt đầu thu nhặt những vật gắn với Füsun và những khoảnh khắc đã qua. Một chiếc cốc, chiếc kẹp tóc, tàn thuốc hay đồ vật trong căn nhà có thể trở thành dấu mốc để anh lần lại một thời điểm. Anh không chỉ giữ vật; anh cố giữ cảm giác từng đi cùng vật ấy.
Đọc câu chuyện này như một bản tình ca về sự chung thủy sẽ bỏ qua phần khó chịu nhất của nó. Việc Kemal thu nhặt đồ vật cũng là một biểu hiện của ám ảnh và ham muốn chiếm hữu. Anh muốn lưu giữ người mình yêu bằng cách giữ lại những thứ người ấy từng chạm vào. Nhưng một vật không thể thay thế một con người. Nó chỉ có thể gợi lại một quan hệ, một thời điểm hoặc một cảm giác đã mất. Khoảng cách giữa ký ức và sự chiếm hữu vì thế luôn hiện diện trong hành động sưu tập của nhân vật.
Từ câu chuyện ấy, Pamuk tạo ra một công trình nằm giữa văn chương và trưng bày. Bảo tàng ở khu Çukurcuma của Istanbul có 83 tủ trưng bày, tương ứng với 83 chương của tiểu thuyết. Trong đó là những vật dụng, hình ảnh, giấy tờ và chi tiết đời sống được sắp đặt theo mạch câu chuyện. Có cả bức tường với 4.213 đầu lọc thuốc lá gắn với nhân vật Füsun. Con số ấy thuộc thế giới hư cấu của cuốn tiểu thuyết và cách bảo tàng chuyển hóa thế giới ấy thành một trải nghiệm thị giác; nó không phải hồ sơ về một người phụ nữ có thật.
Điều quan trọng là không nên xem bảo tàng như một bản minh họa ba chiều cho cuốn sách. Pamuk từng nhấn mạnh rằng tiểu thuyết không đơn giản là lời giải thích cho bảo tàng, cũng như bảo tàng không chỉ là hình ảnh minh họa cho tiểu thuyết. Hai công trình được tạo ra song song, bằng câu chữ ở một phía và bằng lựa chọn, sắp đặt đồ vật ở phía kia. [3] Người đọc có thể đi vào bảo tàng mà chưa đọc sách, nhưng khi đã biết câu chuyện, mỗi tủ kính lại có thêm một tầng nghĩa. Ngược lại, sau khi bước qua những căn phòng trưng bày, người đọc có thể quay về cuốn tiểu thuyết với một cảm nhận khác về vật dụng, không gian và thời gian.
Ở đây xuất hiện một vấn đề đáng suy nghĩ của ngành bảo tàng: điều gì làm nên giá trị của một hiện vật? Một chiếc lọ nước hoa không tự nhiên trở thành chứng tích lịch sử chỉ vì được đặt sau lớp kính. Giá trị của nó đến từ nguồn gốc, hoàn cảnh sử dụng, mối liên hệ với con người và cách người làm bảo tàng giải thích mối liên hệ ấy. Một nghiên cứu của Duygu Tekgül về Bảo tàng ngây thơ chỉ ra sự đan xen giữa tư liệu văn hóa và thẩm mỹ nghệ thuật trong cách trưng bày, cũng như những câu hỏi về tính xác thực và giá trị của các đồ vật khi chúng đi qua ranh giới giữa hiện vật và tác phẩm. Nói cách khác, bảo tàng không chỉ giữ đồ vật; nó tạo ra một bối cảnh để công chúng đọc đồ vật.
Nhưng bối cảnh ấy không bao giờ trung tính. Người sưu tập chọn vật nào đáng giữ. Người giám tuyển quyết định vật nào được đặt cạnh vật nào. Chú thích xác định điều gì được kể, còn những khoảng trống có thể khiến một câu chuyện khác bị bỏ lại ngoài tủ kính. Trong Bảo tàng ngây thơ, thế giới Istanbul được nhìn qua ký ức, trí tưởng tượng và lựa chọn của Pamuk, với hai gia đình thuộc những vị thế xã hội khác nhau. Trang giới thiệu chính thức của bảo tàng mô tả cuốn tiểu thuyết như một câu chuyện tình yêu, đồng thời là bức tranh đời sống Istanbul qua ký ức và hồi tưởng, từ giữa thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI. [2] Đó là một lát cắt có giá trị, nhưng không thể đại diện cho toàn bộ thành phố hay mọi tầng lớp cư dân.
Sự giới hạn ấy không phải khuyết điểm cần che giấu. Một bảo tàng nhỏ sẽ trở nên đáng tin hơn nếu thừa nhận góc nhìn của mình, thay vì tự nhận có thể kể thay cho tất cả. Trong bản tuyên ngôn về bảo tàng, Pamuk cho rằng những bảo tàng lớn thường kể câu chuyện của quốc gia và thiết chế, trong khi các bảo tàng nhỏ có thể dành nhiều chỗ hơn cho đời sống của từng cá nhân. Ông không phủ nhận giá trị của Louvre, Metropolitan hay British Museum; điều ông phản đối là xem những thiết chế đồ sộ ấy như khuôn mẫu duy nhất cho bảo tàng tương lai. Đó là quan điểm của một nhà văn và người sáng lập bảo tàng, không phải công thức bắt buộc cho mọi thiết chế văn hóa. Tuy nhiên, nó gợi ra một hướng suy nghĩ đáng lưu tâm: lịch sử không chỉ được làm nên bởi những biến cố lớn, mà còn bởi cách con người ăn, mặc, đi lại, làm việc, giải trí và sống cùng nhau.
Vì thế, địa điểm của bảo tàng cũng có ý nghĩa. Bảo tàng ngây thơ nằm trong khu Çukurcuma, giữa trục İstiklal và Tophane, trong một phần đô thị mà người tham quan có thể tiếp tục đi bộ qua những con phố xung quanh sau khi rời khỏi phòng trưng bày. [6] Nó không đứng tách khỏi thành phố như một công trình khổng lồ buộc mọi thứ xung quanh phải lùi lại. Trải nghiệm ở đây có thể tiếp tục ngoài cửa: ở nhịp sống của khu phố, trong mặt tiền những ngôi nhà, cửa hàng và những dấu vết đời thường mà một chuyến tham quan vội vàng thường bỏ qua.
Đó cũng là một cách nhìn khác về du lịch văn hóa. Một thành phố thường được giới thiệu bằng những công trình nổi tiếng, quảng trường, cung điện, nhà thờ, nhà thờ Hồi giáo, bảo tàng quốc gia và các điểm ngắm cảnh. Những địa danh ấy xứng đáng được biết đến, nhưng chúng không đủ để làm nên đời sống của một đô thị. Người ta còn cần hiểu những thói quen nhỏ, những vật dụng trong căn bếp, cách bài trí căn phòng, món đồ được ưa chuộng ở một thời kỳ, những thay đổi trong tiêu dùng và khoảng cách giữa các tầng lớp. Một bảo tàng như của Pamuk không thể thay thế nghiên cứu lịch sử xã hội, nhưng nó giúp người xem cảm nhận rằng văn hóa không chỉ nằm trong những thứ được xem là kiệt tác.
Có lẽ vì vậy mà bảo tàng mở một phần không gian cho những đồ vật do khách tham quan gửi tặng. Theo thông tin chính thức, người xem có thể liên hệ để hiến tặng những vật dụng mang ký ức cá nhân, được cân nhắc trưng bày trong tủ triển lãm tạm thời. Chi tiết này đưa ý tưởng của Pamuk ra khỏi phạm vi câu chuyện riêng của Kemal và Füsun. Một vật bình thường trong nhà người khác cũng có thể chứa một mẩu lịch sử: chiếc vé của chuyến đi đầu tiên, chiếc hộp thiếc của một cửa hàng đã đóng cửa, món đồ dùng gắn với một nghề nghiệp đang biến mất. Nhưng để ký ức riêng trở thành tư liệu công cộng, cần có sự đồng thuận của người hiến tặng, thông tin về nguồn gốc và cách diễn giải thận trọng. Không phải cứ có một câu chuyện cảm động là hiện vật đã có thể đại diện cho cả cộng đồng.
Ta cũng nên thận trọng với ý nghĩ rằng đồ vật có thể tự nói. Một chiếc đồng hồ không tự kể được ai đã đeo nó, một bức ảnh không tự cho biết người đứng ngoài khung hình là ai, một món đồ gia dụng không tự xác định được nó phổ biến trong tầng lớp nào. Muốn hiểu một hiện vật, ta cần đặt câu hỏi về xuất xứ, niên đại, người sử dụng, hoàn cảnh lưu giữ và những thay đổi mà nó đã trải qua. Thiếu những dữ kiện ấy, đồ vật có thể chỉ còn là đạo cụ cho trí tưởng tượng của người xem. Trong tiểu thuyết, nhà văn có quyền tạo ra câu chuyện; trong bảo tàng, người làm công tác sưu tầm và trưng bày còn phải chịu trách nhiệm với tính xác thực của thông tin.
Đọc Bảo tàng ngây thơ, rồi nhìn vào bảo tàng thật ở Istanbul, ta nhận ra ký ức không nằm nguyên vẹn bên trong một món đồ. Nó được hình thành từ quan hệ giữa đồ vật, con người, địa điểm và câu chuyện được kể về chúng. Bảo tàng không thể đưa quá khứ trở lại như cũ. Nó chỉ có thể chọn một số dấu vết, đặt chúng cạnh nhau và mở ra một cách hiểu về điều đã qua. Cũng bởi vậy, một bảo tàng tốt không cần làm cho mọi vật trở nên thiêng liêng. Đôi khi, điều có ý nghĩa nhất là giúp ta nhìn lại một vật rất bình thường mà trước đó ta chưa từng nghĩ cần phải dừng mắt.
Một thành phố không chỉ được ghi nhớ bằng những tấm ảnh toàn cảnh hay danh sách di tích. Nó còn nằm trong những vật nhỏ từng hiện diện ở bàn ăn, trong ngăn kéo, trên quầy hàng, ở rạp chiếu phim và trong những căn phòng đã thay đổi chủ nhân. Pamuk không kể hết Istanbul, và bảo tàng của ông cũng không thể làm việc ấy. Nhưng bằng cách đặt những vật bình thường vào một cấu trúc kể chuyện, ông nhắc chúng ta rằng lịch sử của một nơi chốn còn được tạo nên từ những đời sống riêng lẻ. Đôi khi, muốn hiểu một thành phố, ta phải bắt đầu từ một chiếc chìa khóa cũ.
Đọc thêm trên Mỗi ngày 1 cuốn sách: Đọc tiểu sử của một cuốn sách cũ qua dấu vết chủ sở hữu – một bài viết khác về cách những dấu vết vật chất mở ra lịch sử riêng của một đồ vật.
Nguồn tham khảo
- “Bảo tàng ngây thơ / Orhan Pamuk ; Giáp Văn Chung dịch”. Nhà xuất bản Văn học, phối hợp Công ty Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam, Hà Nội, 2017, 481 trang, ISBN 9786046932093. Mở nguồn
- [2] The Museum of Innocence, “Museum”. Trang giới thiệu chính thức về dự án tiểu thuyết – bảo tàng, bối cảnh hai gia đình ở Istanbul, thời điểm xuất bản tiểu thuyết năm 2008 và khai trương bảo tàng mùa xuân 2012. Mở nguồn
- [3] Vanessa H. Larson, “Orhan Pamuk’s Museum of Innocence builds on best-selling book”, The Washington Post, 1 May 2012. Bài viết ghi nhận cấu trúc 83 tủ trưng bày tương ứng 83 chương, các đồ vật được sắp đặt và chi tiết 4.213 đầu lọc thuốc lá trong không gian bảo tàng. Mở nguồn
- [4] Duygu Tekgül, “Fact, fiction and value in the Museum of Innocence”, European Journal of Cultural Studies, tập 19, số 4; công bố trực tuyến ngày 20 July 2015. Nghiên cứu về quan hệ giữa hiện vật, thẩm mỹ, tính xác thực và giá trị trong bảo tàng dựa trên tiểu thuyết của Pamuk. Mở nguồn
- [5] Orhan Pamuk, “A Modest Manifesto for Museums”, The Museum of Innocence. Tuyên ngôn cá nhân của Pamuk về bảo tàng quy mô nhỏ, câu chuyện cá nhân và quan hệ giữa bảo tàng với khu phố, nhà ở và đời sống thường nhật. Mở nguồn
- [6] The Museum of Innocence, “Visiting Information”. Thông tin chính thức về địa chỉ tại Çukurcuma, Beyoğlu, Istanbul và vị trí giữa İstiklal Avenue với Tophane. Mở nguồn
- [7] The Museum of Innocence, “Donating to the Collection”. Chính sách tiếp nhận đề nghị hiến tặng đồ vật mang ký ức cá nhân để xem xét trưng bày trong tủ triển lãm tạm thời. Mở nguồn
- [8] Nobel Prize Outreach, “Orhan Pamuk – Facts”. Thông tin xác nhận Orhan Pamuk nhận Nobel Văn học năm 2006. Mở nguồn
Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.
