Hai cuốn sách nằm cạnh nhau trên kệ, cùng nhan đề, cùng tác giả, thậm chí cùng một nhà xuất bản. Một cuốn có tuổi đời lâu hơn, giấy đã ngả màu; cuốn còn lại mới hơn, bìa sạch sẽ, gáy chưa sờn. Người bán nói cuốn thứ nhất là “bản đầu”, người mua lại nhìn thấy trong cuốn thứ hai dòng chữ “tái bản lần thứ năm”. Vậy cuốn nào mới thực sự là bản đầu? Và điều gì khiến hai bản in của cùng một tác phẩm trở thành hai đối tượng sưu tầm khác nhau?

Với người đọc thông thường, khác biệt ấy có thể không quan trọng. Nội dung vẫn là câu chuyện họ muốn đọc, những trang sách vẫn đưa họ đến cùng một thế giới. Nhưng với người sưu tầm, một cuốn sách không chỉ được nhận diện bằng tên tác giả và nhan đề. Nó còn có lịch sử xuất bản, lần in, hình thức vật chất, nhà in, người dịch, người minh họa, cách đóng cuốn và những dấu vết của quá trình lưu hành. Nói cách khác, cuốn sách ta cầm trên tay là một bản thể cụ thể trong đời sống dài hơn của một tác phẩm.

Trong ngôn ngữ thư mục sách, cần phân biệt ít nhất ba lớp: tác phẩm, ấn bản và lần in. Tác phẩm là nội dung trí tuệ hay nghệ thuật do tác giả tạo ra. Ấn bản, theo cách dùng trong thư mục sách in, gồm những bản được tạo ra từ cùng một lần sắp chữ hoặc về cơ bản từ cùng một bản mẫu. Còn lần in là một đợt sách được in trong một thời điểm hoặc một đợt sản xuất nhất định. Hiệp hội Người bán sách cổ Hoa Kỳ (ABAA) đưa ra một ví dụ khá dễ hình dung: nếu 500 cuốn được in trong tháng Mười và 300 cuốn khác được in vào tháng Mười Hai từ cùng một bộ bản in gần như không thay đổi, cả 800 cuốn vẫn thuộc cùng một ấn bản, nhưng nằm ở hai lần in khác nhau.

Điều này giúp giải tỏa một nhầm lẫn phổ biến: “ấn bản đầu” và “lần in đầu” không phải lúc nào cũng là một khái niệm hoàn toàn trùng nhau. Theo nghĩa thư mục chặt chẽ, một ấn bản có thể bao gồm nhiều lần in nếu nội dung và cấu trúc sắp chữ cơ bản không thay đổi. Tuy nhiên, trong thị trường sách sưu tầm hiện đại, cụm từ “first edition” thường được dùng với ý nghĩa hẹp hơn: bản thuộc lần in đầu tiên của ấn bản đầu tiên. Người mua cần biết người bán đang sử dụng thuật ngữ theo nghĩa thư mục hay theo quy ước giao dịch, bởi chỉ một khác biệt nhỏ trong cách gọi cũng có thể làm thay đổi đáng kể giá trị của cuốn sách.

Lịch sử kỹ thuật in ấn khiến câu chuyện phức tạp hơn. Trong thời kỳ in bằng chữ rời thủ công, chữ chì thường được tháo ra để dùng cho công việc khác sau khi hoàn tất một đợt in. Vì vậy, lần in sau có thể phải sắp chữ lại và về mặt thư mục được xem như một ấn bản mới, dù nội dung gần như giống lần trước. Khi kỹ thuật in cơ khí và hệ thống bản in cho phép giữ nguyên khuôn trong thời gian dài, việc tái in từ cùng một bộ bản in trở nên phổ biến hơn. Bởi thế, không thể lấy một quy tắc đơn giản của sách hiện đại áp vào mọi cuốn sách thuộc thế kỷ trước. Các nhà thư mục phải xem xét cả kỹ thuật sản xuất, dấu vết trên trang sách và lịch sử xuất bản của từng trường hợp.

Ngoài ấn bản và lần in, giới nghiên cứu sách còn dùng hai thuật ngữ khác: “state” và “issue”. Có thể tạm dịch state là trạng thái bản in, còn issue là một đợt phát hành được chủ ý tách biệt. Một trạng thái khác nhau có thể hình thành ngay trong cùng một lần in: nhà in phát hiện lỗi chữ, dừng máy để sửa, rồi tiếp tục in. Những bản in trước và sau khi sửa có thể khác nhau ở một chi tiết nhỏ, dù đều thuộc cùng một lần in. Ngược lại, issue thường liên quan đến một nhóm bản được nhà xuất bản chủ động phát hành dưới hình thức riêng, chẳng hạn thay đổi giấy, bìa, cách đóng hoặc trang tên sách để tạo thành một đơn vị xuất bản khác. Các định nghĩa chuyên ngành có những sắc thái riêng, nhưng điểm phân biệt hữu ích là: state thường ghi nhận biến thể trong quá trình sản xuất; issue phản ánh một quyết định xuất bản có chủ ý.

Không phải mọi khác biệt đều đủ để gọi là một trạng thái hay một issue. Một chiếc bìa bị thay sau nhiều năm sử dụng, vài trang bị người đọc cắt mất, hay một cuốn sách được chủ cũ đóng lại ở tiệm đóng sách không tự động trở thành một “bản khác” theo nghĩa thư mục. Đó có thể chỉ là tình trạng riêng của một cá thể sách. Muốn xác định chính xác, người sưu tầm cần đối chiếu những bản khác, tham khảo thư mục chuyên sâu và phân biệt điều gì đã có từ lúc xuất bản với điều gì xảy ra trong quá trình lưu giữ về sau. Tài liệu mô tả sách hiếm của Rare Books and Manuscripts Section thuộc Hiệp hội Thư viện Đại học và Nghiên cứu Hoa Kỳ cũng lưu ý rằng việc xác định ấn bản, lần in hay trạng thái của một bản cụ thể thường đòi hỏi kinh nghiệm và hiểu biết về các thư mục chuyên biệt.

Một câu hỏi khác thường xuất hiện trong các cuộc trao đổi giữa người mua và người bán là: ISBN có thể cho biết cuốn sách thuộc lần in nào hay không? Câu trả lời là không. ISBN được dùng để nhận diện một xuất bản phẩm cụ thể theo các thuộc tính như nhan đề, ấn bản, nhà xuất bản và hình thức xuất bản; nó không phải mã số riêng cho từng cuốn trong một đợt in. Theo hướng dẫn của International ISBN Agency, một lần tái in không thay đổi nội dung và hình thức đóng, do cùng nhà xuất bản phát hành, tiếp tục sử dụng ISBN cũ. Ngược lại, một ấn bản có sửa đổi đáng kể, một bản dịch sang ngôn ngữ khác, một thay đổi về hình thức như bìa cứng sang bìa mềm, hoặc một thay đổi nhà xuất bản có thể cần ISBN mới.

Vì thế, hai cuốn sách mang cùng ISBN không nhất thiết được in cùng ngày, cùng đợt hay cùng số lượng. Chúng có thể là hai lần in khác nhau của cùng một xuất bản phẩm. Cũng không nên suy luận rằng hai ISBN khác nhau đồng nghĩa nội dung đã được viết lại toàn bộ: khác biệt có thể nằm ở ngôn ngữ, định dạng, nhà xuất bản hoặc một thay đổi xuất bản khác theo quy tắc cấp mã. ISBN rất hữu ích để nhận diện xuất bản phẩm, nhưng không thay thế việc đọc trang bản quyền, trang tên sách và colophon – phần ghi chú xuất bản thường đặt ở cuối sách, nơi có thể cho biết nhà xuất bản, nhà in, ngày tháng và những dữ liệu liên quan đến quá trình làm sách.

Với sách dịch, việc phân biệt các lớp xuất bản càng cần thiết. Một cuốn tiểu thuyết được xuất bản lần đầu bằng tiếng Pháp năm 1950, đến năm 1995 mới có bản dịch tiếng Việt, rồi được một nhà xuất bản trong nước tái bản năm 2018. Cuốn sách năm 1995 có thể là lần xuất bản đầu tiên của bản dịch tiếng Việt, nhưng không phải ấn bản đầu tiên của tác phẩm. Nếu người sưu tầm chỉ ghi “bản đầu năm 1995”, thông tin ấy quá mơ hồ. Cần ghi rõ đó là bản dịch tiếng Việt đầu tiên, tên người dịch, đơn vị xuất bản, năm xuất bản và những thông tin về lần in nếu có. Trong một bộ sưu tập hướng đến lịch sử tiếp nhận văn học, chính bản dịch đầu tiên đôi khi mới là đối tượng quan trọng nhất, bởi nó đánh dấu thời điểm một tác phẩm bước vào đời sống ngôn ngữ và văn hóa khác.

Một trường hợp dễ gây nhầm lẫn nữa là sách giới hạn số lượng. Dòng chữ “một trong 300 bản” hoặc số thứ tự viết tay trên trang riêng tạo cho cuốn sách cảm giác đặc biệt. Nhưng số lượng ít không tự động đồng nghĩa với độ hiếm hay giá trị cao. Hướng dẫn của Rare Books and Manuscripts Section nhấn mạnh rằng quy mô một ấn bản, dù được giới hạn rõ ràng, tự nó không quyết định độ hiếm hay giá trị thị trường. Một cuốn sách trở nên đáng chú ý nhờ nhiều yếu tố kết hợp: ý nghĩa lịch sử hoặc văn học, vai trò của lần xuất bản, chất lượng minh họa và chế tác, số bản còn tồn tại, nhu cầu của người sưu tầm và tình trạng của chính bản sách đang được xem xét.

Điều này cũng nhắc chúng ta không nên thần thánh hóa “bản đầu”. Một bản in đầu tiên có thể có giá trị vì đánh dấu lần xuất hiện đầu tiên của một tác phẩm, nhưng không phải lúc nào cũng là bản tốt nhất để đọc, cũng không phải cuốn nào cũng hiếm. Một lần tái bản có hiệu đính kỹ, bổ sung tư liệu, có bản dịch mới hoặc thiết kế minh họa đặc biệt có thể mang ý nghĩa riêng. Có những cuốn sách mà bản in đầu có lỗi, còn bản sau giúp người đọc tiếp cận văn bản đầy đủ hơn. Với người nghiên cứu lịch sử xuất bản, bản đầu có thể là chứng cứ quan trọng; với người đọc, một bản in được biên tập tốt và dễ tiếp cận có khi hữu ích hơn. Giá trị sưu tầm và giá trị sử dụng không phải lúc nào cũng đi cùng một hướng.

Khi gặp một cuốn sách được giới thiệu là bản đầu, người sưu tầm nên bắt đầu từ những gì cuốn sách tự nói về mình. Hãy xem trang tên sách và mặt sau của trang tên sách; đọc kỹ thông tin xuất bản, năm xuất bản, lần in, nhà in, người dịch, người biên tập và ISBN. Nếu sách có colophon, cần đọc cả phần đó. Tiếp đến là kiểm tra hình thức vật chất: bìa và gáy có nguyên bản không, áo bìa có còn không, sách có đủ trang và phụ bản không, có dấu hiệu đóng lại hay sửa chữa không. Với sách có giá trị đáng kể, nên yêu cầu ảnh chụp rõ trang tên sách, trang bản quyền, colophon, gáy, bìa và những vị trí được người bán dùng để chứng minh đó là bản đặc biệt.

Nếu thông tin trên sách không đủ, đừng vội kết luận. Có thể đối chiếu với thư mục của thư viện quốc gia, thư viện đại học, danh mục của nhà xuất bản hoặc những thư mục chuyên biệt về tác giả và dòng sách đang sưu tầm. Một mô tả thư mục tốt không chỉ ghi tên tác giả, nhan đề và năm xuất bản; nó cần giúp người khác nhận diện đúng bản sách đang được nói đến. Rare Books and Manuscripts Section khuyến nghị người mô tả sách hiếm nên chép đầy đủ trang tên sách và các dữ liệu xuất bản, đồng thời mô tả tình trạng đóng cuốn, minh họa, hư hỏng và những đặc điểm vật chất khác. Ảnh chụp có thể hỗ trợ việc so sánh, nhưng không thay thế hoàn toàn việc kiểm tra bản gốc.

Với người mới sưu tầm, một cuốn sổ ghi chép thư mục đơn giản có thể hữu ích hơn việc săn tìm những bản được quảng cáo là hiếm. Mỗi cuốn nên có một hồ sơ gồm: tác giả; nhan đề; người dịch hoặc biên tập; nhà xuất bản và nơi xuất bản; năm xuất bản; thông tin ấn bản và lần in đúng như sách ghi; ISBN nếu có; số trang và phụ bản; kích thước; chất liệu và tình trạng bìa; tình trạng áo bìa; dấu vết sở hữu; nguồn mua và ngày mua. Nếu chưa xác định được lần in, hãy ghi “chưa xác định” thay vì tự suy đoán. Một khoảng trống trung thực trong hồ sơ tốt hơn một thông tin sai được lặp lại qua nhiều năm.

Sưu tầm sách, xét đến cùng, không phải cuộc thi xem ai sở hữu nhiều “bản đầu” hơn. Đó là quá trình nhận ra một cuốn sách đã đi qua những thời điểm nào, được làm ra trong điều kiện nào, được sửa đổi và phát hành ra sao, rồi đến tay người đọc bằng con đường nào. Có cuốn đáng giữ vì là lần xuất bản đầu tiên; có cuốn đáng giữ vì là bản dịch đầu tiên; có cuốn lại có giá trị bởi một lần tái bản đặc biệt, một bộ minh họa, một dấu tích lịch sử hay đơn giản là vì nó đại diện cho một giai đoạn đọc của chính người sưu tầm.

Một cuốn sách không kết thúc đời sống ở lần xuất bản đầu tiên. Nó có thể được in lại, dịch lại, hiệu đính, đổi bìa, chuyển nhà xuất bản và đi qua nhiều thế hệ độc giả. Người sưu tầm không nhất thiết phải săn bằng được bản đầu tiên của mọi tác phẩm. Điều đáng quý hơn là biết mình đang cầm bản nào, vì sao bản ấy có mặt trong bộ sưu tập và những gì cần được giữ nguyên trên nó. Từ lúc ấy, việc chơi sách rời khỏi cuộc chạy đua nhãn mác để trở thành một thực hành hiểu biết: đọc cả văn bản lẫn lịch sử vật chất của cuốn sách.

Nguồn tham khảo

  1. Antiquarian Booksellers’ Association of America (ABAA), “Edition & Printing edition” và “Printing”, ABAA Book Collecting Glossary.  Nguồn cho phân biệt giữa ấn bản và lần in. https://www.abaa.org/glossary/edition-printing-edition
  2. Antiquarian Booksellers’ Association of America (ABAA), “Issue” và “State”, ABAA Book Collecting Glossary.  Tra cứu các thuật ngữ issue, state và các khái niệm thư mục liên quan. https://www.abaa.org/glossary
  3. Rare Books and Manuscripts Section (RBMS), Association of College and Research Libraries, “Your Old Books” (Revision 2004.2.3), đặc biệt các mục 1, 3, 4, 9 và 16.  Nguồn tham khảo về độ hiếm, giá trị, ấn bản đầu, ấn bản giới hạn và mô tả sách. https://rbms.info/publications/your_old_books_revision/
  4. Rare Books and Manuscripts Section Bibliographic Standards Committee, “DCRM (RDA Edition): Glossary”.  Nguồn thuật ngữ về edition, impression, issue, state, colophon và bibliographic description. https://bsc.rbms.info/DCRMR/glossary/
  5. International ISBN Agency, “ISBN assignment”.  Nguồn về trường hợp cần cấp ISBN mới và trường hợp giữ nguyên ISBN khi tái in. https://www.isbn-international.org/node/88
  6. International ISBN Agency, “ISBN Users’ Manual”, 7th edition; trang giới thiệu ấn bản và tài liệu hướng dẫn.  Tài liệu chuẩn hướng dẫn hệ thống ISBN; trang giới thiệu ghi nhận bản hướng dẫn thứ bảy. https://www.isbn-international.org/content/isbn-users-manual/29

Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.