Một cuốn sách cũ đôi khi mang trong mình nhiều thứ hơn những gì người đọc nhìn thấy trên trang giấy. Có thể là tấm bản đồ gấp được đặt ở cuối sách, một trang tranh in riêng, tờ phụ bản mỏng đến mức dễ bị bỏ quên, hoặc một lời ghi chú của nhà xuất bản dành cho người đọc. Những thành phần ấy không phải lúc nào cũng được tính vào số trang in trên bìa, nhưng lại góp phần làm nên diện mạo và cấu trúc của ấn bản. Qua thời gian, chúng có thể thất lạc, bị tháo rời hoặc bị xem là những chi tiết không quan trọng. Đến lúc một cuốn sách trở thành đối tượng sưu tầm, sự thiếu vắng ấy mới bộc lộ ý nghĩa thực sự: không chỉ là mất đi một tờ giấy, mà đôi khi là mất đi một phần lịch sử của chính cuốn sách.
Một cuốn sách không chỉ gồm phần văn bản được đánh số trang. Tùy thời kỳ, thể loại và cách xuất bản, cấu trúc vật chất của nó có thể bao gồm trang tên sách, trang nhan đề phụ, lời tựa, phụ lục, bản đồ gấp, tranh in trên giấy riêng, tờ đính chính, quảng cáo sách của nhà xuất bản, thậm chí những trang trắng được giữ lại theo cấu trúc đóng quyển. Một số thành phần không mang nội dung chính nhưng vẫn thuộc về hình thức mà cuốn sách được phát hành. Mất chúng, bản sách có thể vẫn đọc được, song không còn nguyên vẹn như lúc ra đời.
Trong giới sách cổ, việc kiểm tra cấu trúc và sự đầy đủ của một bản sách được gọi bằng thuật ngữ collation. Theo bảng thuật ngữ của Antiquarian Booksellers’ Association of America (ABAA), collation là công việc mô tả phần bên trong, không tính phần đóng bìa, nhằm xác minh trình tự và tính đầy đủ của các trang cùng những tay sách tạo nên cuốn sách. Nói đơn giản, đó là việc kiểm tra xem bản sách có đủ những phần mà một bản thuộc đúng ấn bản hoặc trạng thái xuất bản ấy cần có hay không.
Điều này khác với việc đếm số trang. Số trang in ở chân trang có thể kết thúc ở 300, nhưng phía sau vẫn còn mục lục, phụ lục, quảng cáo hoặc một bản đồ gấp không đánh số. Một tờ tranh in riêng có thể được đặt giữa hai phần văn bản mà không làm thay đổi số trang. Trang nhan đề phụ có thể đứng trước trang tên sách; tranh frontispiece thường nằm ngay trước trang tên sách; còn plate là hình minh họa được in trên một tờ giấy riêng rồi đưa vào quyển sách trong quá trình đóng. Nếu chỉ lật đến trang cuối cùng có số, người mua có thể bỏ qua những thành phần quan trọng ấy.
Với sách thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, quảng cáo sách ở cuối tập là một ví dụ đáng chú ý. ABAA ghi nhận nhiều sách và pamphlet, đặc biệt trong thế kỷ XIX, có phần quảng cáo các đầu sách khác của cùng nhà xuất bản sau phần văn bản chính. Những trang quảng cáo ấy đôi khi giúp nhận diện một trạng thái phát hành, phản ánh danh mục xuất bản ở một thời điểm và cho biết nhà xuất bản muốn giới thiệu tác phẩm nào tới độc giả. Không thể mặc định mọi cuốn sách cùng nhan đề đều phải có một danh mục quảng cáo giống nhau; điều cần làm là đối chiếu đúng ấn bản, lần in hoặc trạng thái cụ thể.
Bản đồ gấp và tranh in rời cũng cần được chú ý. Chúng có thể bị rách ở nếp gấp, rời khỏi vị trí ban đầu, bị cắt xén khi đóng lại hoặc thất lạc vì người đọc từng tháo ra để sử dụng. Một bản đồ còn tồn tại nhưng đã rời khỏi cuốn sách không đồng nghĩa với việc nó đã mất; tuy nhiên, tình trạng ấy cần được mô tả chính xác. Ngược lại, một tờ bản đồ được bổ sung từ một bản khác không thể tự động được xem là phần nguyên gốc của cuốn sách đang kiểm tra. Sự hiện diện của một tờ giấy chưa đủ chứng minh nó thuộc về đúng bản sách ấy.
Cũng cần phân biệt phần vật chất được phát hành cùng sách với những vật được người đọc đặt thêm vào sau này. Một lá thư, vé tàu, hóa đơn mua sách, tấm ảnh hay mảnh giấy ghi chú tìm thấy bên trong có thể rất đáng quan tâm vì chúng cho biết cuốn sách từng được sử dụng ra sao. Nhưng chúng không mặc nhiên là thành phần nguyên thủy của ấn bản. Có khi đó là dấu vết provenance – lịch sử sở hữu và lưu chuyển của bản sách; có khi chỉ là vật đánh dấu trang được để lại tình cờ. Người sưu tầm nên ghi nhận cả hai, nhưng không nhập chúng thành một loại chứng cứ.
Áo bìa cũng là một trường hợp cần xem xét riêng. Với nhiều sách hiện đại, áo bìa gốc là một bộ phận quan trọng của hình thức phát hành và có thể chứa tranh bìa, lời giới thiệu, thông tin tác giả, giá bìa hoặc mã nhận diện. ABAA lưu ý rằng người sưu tầm các bản in đầu trong văn học thường đặc biệt quan tâm đến việc cuốn sách còn áo bìa gốc hay không. Tuy nhiên, không phải mọi cuốn sách đều được phát hành kèm áo bìa; cũng không nên đánh đồng việc mất áo bìa với việc thiếu trang trong ruột sách. Đây là hai vấn đề khác nhau và cần được mô tả bằng những thuật ngữ khác nhau.
Một khó khăn khác là không phải bản nào cũng có cấu trúc hoàn toàn giống nhau. Nhà xuất bản có thể thay đổi tờ phụ bản giữa các đợt phát hành; một số bản có thêm lời giới thiệu, một số bản khác có tờ đính chính hoặc quảng cáo khác nhau. Vì thế, không thể lấy một cuốn sách bất kỳ trên mạng làm chuẩn duy nhất để kết luận cuốn mình đang cầm là đủ hay thiếu. Cần xác định chính xác nhan đề, nhà xuất bản, năm in, ấn bản và nếu có thể, trạng thái phát hành; sau đó đối chiếu với thư mục chuyên ngành, danh mục thư viện nghiên cứu hoặc mô tả của những nhà sách cổ có uy tín.
Thói quen này có liên hệ với việc phân biệt tác phẩm, ấn bản và bản sách cụ thể. Một tác phẩm có thể được in lại nhiều lần, nhưng mỗi bản vật chất có tình trạng và lịch sử riêng. Người sưu tầm từng quan tâm đến bản in đầu thường đã quen với việc đọc trang bản quyền, bìa và các dấu hiệu nhận diện. Kiểm tra sự toàn vẹn là bước tiếp theo: không chỉ hỏi bản này xuất hiện ở đâu trong lịch sử xuất bản, mà còn hỏi những gì vốn thuộc về bản ấy hiện còn lại.
Một số thiếu hụt khá dễ nhận ra: trang bị xé, bản đồ mất, phần phụ lục bị cắt, tờ tranh không còn. Những trường hợp khác cần hiểu biết thư mục hơn. Có tờ trắng cuối sách vốn thuộc cấu trúc của tay sách; có tờ trắng chỉ là phần giấy thừa sau khi đóng. Có tờ đính chính được phát hành riêng; cũng có bản sách không bao giờ được phát hành kèm tờ ấy. Thiếu một trang trắng không nhất thiết có cùng ý nghĩa với thiếu một trang văn bản, nhưng nếu trang trắng ấy là một phần của cấu trúc bản in, sự vắng mặt vẫn đáng được ghi nhận trong mô tả chuyên môn.
Vì vậy, kiểm tra một cuốn sách cũ nên bắt đầu bằng việc quan sát có hệ thống, thay vì chỉ lật nhanh vài trang để xem chữ còn đọc được hay không. Hãy kiểm tra bìa trước, bìa sau, gáy, trang tên sách, trang bản quyền, mục lục, phần cuối sách và những vị trí thường đặt phụ bản. Lật từng phần nhẹ nhàng, quan sát các nếp gấp và chỗ tiếp giáp giữa tờ giấy với phần đóng. Nếu có bản đồ hoặc tranh rời, kiểm tra cả hai mặt, các mép giấy và dấu hiệu cho biết chúng từng được gắn vào cuốn sách. Không cố kéo mạnh một tờ giấy đang mắc trong gáy; một thao tác vội có thể biến phần còn nguyên thành phần bị rách.
Với một bản sách có giá trị hoặc cấu trúc phức tạp, bước quan trọng nhất là đối chiếu với tài liệu thư mục. Người bán có kinh nghiệm thường có thể cung cấp mô tả vật lý, số lượng tranh hoặc bản đồ, thông tin về các phần phụ và tình trạng đóng sách. Người mua nên hỏi căn cứ nào được dùng để xác nhận tính đầy đủ. Một lời khẳng định “đủ trang” chưa có nhiều giá trị nếu không nói rõ đã đối chiếu với nguồn nào. Ngược lại, một mô tả trung thực ghi rõ “thiếu bản đồ gấp” hoặc “có tờ tranh thay thế dạng facsimile” giúp người mua hiểu đúng món sách mình định sở hữu.
Các chuẩn mực nghề nghiệp quốc tế cũng đặt nặng trách nhiệm mô tả và công bố thiếu hụt. Bộ quy tắc của International League of Antiquarian Booksellers (ILAB) nêu một ví dụ rất cụ thể: mô tả một cuốn sách có 52 tấm tranh mà không nói rằng bản đầy đủ phải có 54 tấm là hành vi bỏ sót thông tin quan trọng, dù con số 52 được nêu ra không sai. Điểm cốt lõi nằm ở chỗ người bán không chỉ có nghĩa vụ nói điều đúng, mà còn phải tránh tạo ra ấn tượng sai bằng cách bỏ qua dữ kiện cần thiết.
Hướng dẫn dành cho hội viên của Antiquarian Booksellers’ Association tại Anh còn đặt ra nguyên tắc bảo tồn: không được tháo rời những bản sách hoặc bản thảo hoàn chỉnh, nguyên vẹn để bán từng phần; không được tự ý bóc nhãn sở hữu, dấu của người đóng sách, lời ghi quyền sở hữu hay các dấu vết provenance có giá trị chứng cứ. Những quy tắc này áp dụng với hội viên của hiệp hội, không phải một quy định pháp luật phổ quát cho mọi người chơi sách. Nhưng chúng thể hiện một quan niệm đáng suy nghĩ: một cuốn sách hoàn chỉnh có giá trị như một chỉnh thể lịch sử, không nên bị phá vỡ chỉ vì từng tờ tranh hoặc bản đồ có thể bán riêng với giá cao hơn.
Người sưu tầm cũng cần thận trọng với việc tự phục chế. Không nên lấy trang từ một bản khác để ghép vào cuốn sách đang thiếu rồi coi đó là bản nguyên vẹn. Nếu cần bổ sung một bản sao facsimile để tiện đọc hoặc trưng bày, phải ghi rõ đó là bản thay thế, không phải tờ nguyên bản. Những sửa chữa, thay bìa, đóng lại gáy hoặc bổ sung phụ bản đều nên được ghi chép. Một can thiệp được thực hiện với thiện ý vẫn có thể làm sai lệch lịch sử vật chất của cuốn sách nếu không được công bố.
Có thể lập một phiếu kiểm tra ngắn cho mỗi cuốn sách đáng lưu giữ: thông tin ấn bản; số trang được ghi trong sách; các phần không đánh số; tranh, bản đồ và phụ bản; áo bìa; tình trạng đóng; trang hoặc thành phần thiếu; dấu hiệu sửa chữa hoặc thay thế; nguồn dùng để đối chiếu. Nếu chưa đủ căn cứ, hãy ghi “chưa xác định tính đầy đủ” thay vì kết luận chắc chắn. Một bản ghi như vậy không làm cuốn sách kém hấp dẫn. Nó cho thấy người sở hữu hiểu giới hạn của điều mình biết và sẵn sàng tiếp tục tìm hiểu.
Sự toàn vẹn không phải tiêu chuẩn duy nhất quyết định giá trị của một cuốn sách. Một bản thiếu phụ bản nhưng có lịch sử sở hữu đặc biệt vẫn có thể quan trọng đối với nghiên cứu; một bản đủ trang nhưng đã bị đóng lại nhiều lần vẫn có thể cần được xem xét kỹ. Có cuốn sách được sưu tầm vì nội dung, có cuốn vì lịch sử xuất bản, có cuốn vì dấu vết của một người đọc trước. Điều cần tránh là dùng một tiêu chí để thay thế tất cả những tiêu chí còn lại. Mô tả đúng tình trạng là cách giúp người đọc và người sưu tầm tự đánh giá, chứ không phải lời phán quyết rằng cuốn sách còn giá trị hay không.
Người chơi sách thường dành nhiều thời gian tìm đúng nhan đề, đúng tác giả, đúng lần in. Nhưng hành trình ấy chưa kết thúc khi đã xác định được cuốn sách thuộc về ấn bản nào. Cần nhìn tiếp vào những trang không đánh số, tờ giấy gấp ở cuối tập, chiếc áo bìa đã sờn và cả dấu vết của một lần đóng lại. Có những phần không trực tiếp làm nên câu chuyện mà tác giả viết, nhưng lại giúp ta hiểu câu chuyện ấy đã được in ra, lưu chuyển và sử dụng như thế nào. Một cuốn sách không chỉ cần đủ chữ để đọc; với người sưu tầm, nó còn cần được hiểu đúng như một hiện vật đã đi qua thời gian.
NGUỒN THAM KHẢO
- Antiquarian Booksellers’ Association of America (ABAA), “Book Collecting Glossary”. Định nghĩa collation; các thuật ngữ plate, frontispiece, half-title, gathering, dust jacket và advertisements trong sách cổ. Mở nguồn
- International League of Antiquarian Booksellers (ILAB), “The ILAB Code of Usages and Customs”. Quy tắc mô tả chính xác, công bố thiếu hụt và tránh bỏ sót thông tin; ví dụ về việc mô tả số lượng tranh ít hơn số lượng mà bản đầy đủ phải có. Mở nguồn
- The Antiquarian Booksellers’ Association (UK), “Guidelines for Members”. Quy định nghề nghiệp về mô tả, công bố sửa chữa và bản facsimile; nguyên tắc không tháo rời bản sách hoàn chỉnh, không xóa dấu vết provenance. Mở nguồn
- Antiquarian Booksellers’ Association of America (ABAA), “Code of Ethics”. Chuẩn mực về mô tả chính xác, công bố khuyết tật và sửa chữa đáng kể, xác thực và minh bạch trong giao dịch. Mở nguồn
- Northeast Document Conservation Center (NEDCC), “Session 4: Caring for Paper Collections – Handling Paper Collections”. Hướng dẫn xử lý tài liệu sưu tập đặc biệt, hạn chế vật liệu dán gây hư hại và cách bảo quản các vật rời đi kèm sách. Mở nguồn
- Folger Shakespeare Library, Folgerpedia, “MARC 852 Location”. Ví dụ về cách thư viện mô tả các tình trạng thiếu trang, thiếu frontispiece và trang trắng cuối sách trong ghi chú bản sách cụ thể. Mở nguồn
Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.