Gợi ý đọc: từ lịch sử nghệ thuật đến cách hình ảnh định hình đời sống
Có người bước vào một phòng tranh và lập tức tìm điều mình thích; có người dừng lại trước một bức tranh vì muốn biết nó được vẽ vào thời nào, trong hoàn cảnh nào, và vì sao người đời vẫn còn nhìn nó sau hàng trăm năm. Hai cách tiếp cận ấy không nhất thiết đối lập. Nhưng nếu chỉ dựa vào cảm giác thích hay không thích, ta dễ bỏ lỡ những câu chuyện khiến nghệ thuật trở nên đáng đọc: câu chuyện về quyền lực, tín ngưỡng, kỹ thuật, thị hiếu, đời sống thường ngày và cách một xã hội hình dung về chính mình.
Đọc về nghệ thuật không đòi hỏi người đọc phải có kiến thức chuyên môn từ trước. Điều cần hơn là một lộ trình vừa đủ rộng để nhận ra bối cảnh, vừa đủ gần để đặt câu hỏi với những gì đang nhìn thấy. Bốn cuốn sách dưới đây tạo thành một lộ trình như vậy; cuốn thứ năm là lời gợi mở để mỗi người tự chọn hướng đi tiếp. Đây không phải bảng xếp hạng, cũng không thay thế việc trực tiếp xem tranh, tượng, kiến trúc hay nhiếp ảnh.
1. E. H. Gombrich – Câu chuyện nghệ thuật (The Story of Art)
Nếu cần một điểm khởi đầu có tính hệ thống, cuốn sách của nhà sử học nghệ thuật E. H. Gombrich là lựa chọn dễ tiếp cận. Tác phẩm lần theo lịch sử nghệ thuật từ những hình thức tạo hình cổ xưa đến nghệ thuật hiện đại, đặt tác phẩm trong mối liên hệ với thời đại, kỹ thuật và những thay đổi trong cách nghệ sĩ giải quyết vấn đề biểu đạt. Giá trị của cuốn sách không nằm ở một danh sách tên tuổi để ghi nhớ, mà ở cách giúp người đọc hiểu nghệ thuật như lịch sử của những lựa chọn, kế thừa và phản ứng.
Đọc Gombrich nên đi cùng một thói quen nhỏ: dừng lại trước hình minh họa, quan sát đường nét, bố cục, ánh sáng và cách nhân vật được đặt trong không gian trước khi đọc phần giải thích. Ấn bản tiếng Việt Câu chuyện nghệ thuật do Omega Plus giới thiệu được xuất bản năm 2020 bởi Nhà xuất bản Dân Trí; khi tìm mua, nên kiểm tra thông tin của đúng ấn bản vì sách có nhiều lần tái bản và phiên bản khác nhau.
2. John Berger – Những cách thấy (Ways of Seeing)
Nếu Gombrich giúp dựng bản đồ lịch sử, John Berger đặt câu hỏi về chính hành vi nhìn. Ta có thực sự nhìn một tác phẩm theo cách hoàn toàn tự do, hay cách nhìn đã được định hình bởi giáo dục, quảng cáo, giới tính, tài sản và những quy ước văn hóa? Berger không xem hình ảnh là vật thể đứng ngoài đời sống. Cách một bức tranh được trưng bày, chụp lại, sở hữu hoặc dùng trong quảng cáo đều có thể làm thay đổi ý nghĩa mà người xem tiếp nhận.
Cuốn sách phù hợp với người muốn đọc hình ảnh trong bảo tàng, báo chí, phim ảnh và mạng xã hội bằng con mắt tỉnh táo hơn. Bản tiếng Việt Những cách thấy, do Như Huy dịch, được Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận với Nhà xuất bản Mỹ thuật và Công ty Sách Phương Nam, năm 2017, ISBN 9786047737574.
3. Susan Sontag – Về nhiếp ảnh (On Photography)
Nhiếp ảnh khiến việc nhìn trở nên quen thuộc đến mức ta ít khi hỏi một tấm ảnh đã làm gì với thực tại. Susan Sontag xem xét những chức năng phức tạp của hình ảnh chụp: lưu giữ ký ức, tạo bằng chứng, quảng cáo, định hình ham muốn, và đôi khi khiến những gì ở xa trở thành thứ có thể tiêu thụ bằng ánh mắt. Cuốn sách buộc người đọc nghĩ về quyền lực của hình ảnh và trách nhiệm của người chụp lẫn người xem.
Đọc Sontag trong thời đại ảnh số, du lịch check-in và hình ảnh được chỉnh sửa hàng loạt có thể mở ra những câu hỏi thiết thực: một bức ảnh ghi lại nơi chốn hay dựng nên một phiên bản thuận tiện của nơi chốn? Ta nhớ một chuyến đi qua những gì đã trải qua, hay qua những hình ảnh mình đã chọn để lưu lại? Tác phẩm lần đầu xuất bản năm 1977; nếu chọn bản dịch tiếng Việt, cần kiểm tra thông tin dịch giả, nhà xuất bản và năm xuất bản trên chính cuốn sách.
4. Ernst Fischer – Sự cần thiết của nghệ thuật (The Necessity of Art)
Ernst Fischer tiếp cận nghệ thuật từ một câu hỏi rộng hơn: vì sao con người cần nghệ thuật? Với ông, nghệ thuật không chỉ là trang trí hay thú vui riêng tư; nó gắn với năng lực nhận biết thế giới, tưởng tượng một trật tự khác và chia sẻ kinh nghiệm sống. Cuốn sách đưa nghệ thuật vào quan hệ với xã hội và lịch sử, chống lại cách nhìn coi tác phẩm chỉ là món hàng hoặc vật trang trí có giá trị nhờ danh tiếng.
Đây là cuốn nên đọc chậm, bởi nhiều lập luận thuộc truyền thống tư tưởng xã hội và cần được đặt trong bối cảnh lịch sử. Ấn bản tiếng Anh do Verso phát hành năm 2010, có lời giới thiệu của John Berger và bản dịch tiếng Anh của Anna Bostock. Với bản tiếng Việt, nên xác minh riêng dữ liệu xuất bản trước khi trích dẫn.
5. Hãy chọn cuốn thứ năm theo câu hỏi của chính mình
Cuốn thứ năm không nhất thiết phải là một tác phẩm kinh điển khác. Sau bốn cuốn trên, người đọc có thể chọn một chuyên khảo về họa sĩ mình yêu thích, một cuốn lịch sử kiến trúc của thành phố đang sống, một sách ảnh về nhiếp ảnh tài liệu hoặc danh mục triển lãm ở bảo tàng. Điều quan trọng là chọn theo câu hỏi đang thực sự khiến mình bận tâm: vì sao một thành phố xây dựng những công trình như vậy; hình ảnh phụ nữ đã thay đổi thế nào trong hội họa; hoặc nhiếp ảnh đã góp phần định hình ký ức về chiến tranh ra sao.
Một lộ trình đọc tốt không nhất thiết khép lại bằng câu trả lời. Gombrich cho ta bối cảnh; Berger khiến ta nghi ngờ những quy ước của việc nhìn; Sontag làm rõ quyền lực của hình ảnh; Fischer đặt nghệ thuật vào đời sống xã hội. Khi quay lại với một tác phẩm, người đọc có thể thấy nó không còn là vật thể để khen đẹp hay chê khó hiểu. Nó trở thành dấu vết của một thời đại, một cách nhìn và một cuộc đối thoại vẫn chưa kết thúc.
Hãy đọc những cuốn sách này cùng với việc quan sát trực tiếp. Đến bảo tàng nếu có điều kiện, tìm danh mục triển lãm, xem ảnh ở độ phân giải đủ tốt, so sánh những cách diễn giải khác nhau và ghi lại câu hỏi của mình. Mục tiêu không phải trở thành người có thể giải thích mọi tác phẩm, mà là trở thành người biết mình đang nhìn gì, điều gì còn chưa biết, và vì sao một hình ảnh có thể tiếp tục làm ta suy nghĩ sau khi đã rời khỏi trang sách.
Nguồn tham khảo
- Omega Plus Books, Câu chuyện nghệ thuật: https://omegaplus.vn/cau-chuyen-nghe-thuat
- Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM, biểu ghi Những cách thấy: https://phucvu.thuvientphcm.gov.vn/Item/ItemDetail/573972
- Macmillan Academic, On Photography: https://academic.macmillan.com/academictrade/9780312420093/onphotography/
- Verso Books, The Necessity of Art: https://www.versobooks.com/en-gb/products/2141-the-necessity-of-art
- Phaidon, The Story of Art: https://www.phaidon.com/en-us/products/the-story-of-art/
Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.
