Nắng dần tắt trên con đường nhỏ
Dáng mẹ gầy giẹo giọ liêu xiêu
Mẹ về để nấu cơm chiều
Bữa cơm đạm bạc thương yêu ấm lòng

Cả đời mẹ long đong vất vả
Cho chồng con quên cả thân mình
Một đời mẹ đã hy sinh
Tuổi xuân phai nhạt nghĩa tình đượm sâu

Mưa và nắng nhuộm màu tóc trắng
Bụi gian nan đọng lắng nếp nhăn
Rụng rồi thương lắm hàm răng
Lưng còng chân yếu ánh trăng cuối đời

Tình của mẹ sáng ngời dương thế
Lo cho con tấm bé đến già
Nghĩa tình son sắt cùng cha
Giản đơn dung dị mẹ là mẹ thôi

Con đi khắp chân trời góc bể
Ân tình nào sánh xuể mẹ yêu
Nghĩa dày độ lượng bao nhiêu
Có trong lòng mẹ sớm chiều bao dung

Tác giả: Đặng Minh Mai

Có những điều chỉ mẹ mới giữ được trong đời ta

Có những bài thơ không mở ra bằng một biến cố lớn, cũng không cần đến những hình ảnh khác thường. Chúng bắt đầu từ một con đường nhỏ lúc nắng tắt, dáng người đang trở về nhà và một bữa cơm chiều giản dị. Bài thơ “Chỉ có thể là mẹ” của Đặng Minh Mai đi vào lòng người bằng những chi tiết gần như ai cũng từng gặp hoặc từng nghe kể. Nhưng phía sau khung cảnh rất bình thường ấy là một câu hỏi: điều gì khiến tình mẹ trở thành một phần ký ức mà ta mang theo suốt đời?

Trong bài thơ, người mẹ hiện lên trước hết qua công việc. Mẹ trở về để lo bữa cơm, chăm nom gia đình, lặng lẽ đi qua những ngày nắng mưa. Không có một hành động phi thường nào được kể lại. Chính sự lặp đi lặp lại của những việc nhỏ làm nên hình ảnh người mẹ: bữa ăn cần được chuẩn bị, mái nhà cần người vun vén, con cái cần được chở che. Tình thương trong đời sống thường không xuất hiện đao to búa lớn; nó nằm trong những việc phải làm mỗi ngày, cả khi chẳng ai gọi tên hay ghi nhận.

Bởi thế, những hình ảnh về mái tóc bạc, nếp nhăn, hàm răng đã rụng và dáng lưng còng không chỉ gợi tuổi già. Chúng còn khiến thời gian trở nên hữu hình. Ta thường nhận ra mẹ đã già đi bằng những thay đổi rất nhỏ, đôi khi chỉ sau một lần trở về nhà lâu ngày. Điều khiến người đọc chạnh lòng không đơn thuần là dấu vết tuổi tác, mà là sự bất cân xứng giữa thời gian mẹ dành cho con và thời gian con thực sự dành để nhìn thấy mẹ. Trong lúc con lớn lên, đi xa, mở rộng thế giới của mình, tuổi trẻ của mẹ lặng lẽ lùi về phía sau.

Bài thơ gọi những điều ấy là hy sinh. Đó là một cách gọi quen thuộc trong văn chương viết về mẹ, nhưng cũng cần được nhìn nhận thận trọng. Nếu chỉ xem mẹ như biểu tượng của sự chịu đựng và quên mình, ta có thể vô tình biến một con người cụ thể thành một hình mẫu không được phép mỏi mệt, buồn đau hay có ước muốn riêng. Người mẹ không chỉ là người cho đi; mẹ còn là một con người có tuổi trẻ, những lựa chọn, những niềm vui và cả những điều có thể đã phải gác lại. Nhìn thấy điều đó không làm tình mẹ nhỏ đi. Trái lại, nó giúp lòng biết ơn trở nên sâu sắc hơn, bởi ta biết mình đang biết ơn một con người bằng xương bằng thịt, chứ không chỉ tôn vinh một biểu tượng.

Một nét đáng chú ý của bài thơ là sự giản dị trong cách nói về tình mẹ. Mẹ không được dựng thành nhân vật xa vời, cũng không cần những lời lẽ lớn lao để chứng minh tình thương. Tình mẹ nằm trong bữa cơm đạm bạc, trong sự chăm lo từ lúc con còn nhỏ đến khi đã trưởng thành, trong khả năng bao dung mà người con chỉ hiểu rõ hơn sau những va vấp của đời mình. Có lẽ vì thế mà câu thơ nhan đề không nên được hiểu như một lời khẳng định rằng chỉ người mẹ mới có thể yêu thương. Nó gần với một lời nhận ra riêng tư: có những ký ức, sự chở che và cảm giác được thuộc về mà trong đời mỗi người, không ai có thể thay thế hoàn toàn vị trí của mẹ.

Khi trưởng thành, con người thường đi tìm những điều lớn lao ở những miền xa: một công việc xứng đáng, một nơi để lập nghiệp, một thành tựu đủ để tự hào. Nhưng ký ức về mẹ lại thường được giữ bằng những điều rất nhỏ. Một món ăn quen, tiếng gọi từ gian bếp, dáng người đứng đợi ở cửa, hay thói quen hỏi han tưởng như lặp lại mỗi ngày. Những chi tiết ấy có thể không đáng kể trong lúc ta đang sống giữa chúng. Chỉ khi khoảng cách xuất hiện, ta mới hiểu rằng đời sống gia đình được tạo nên bởi vô số khoảnh khắc bình thường, và chính sự bình thường ấy là điều khó tìm lại nhất khi đã mất đi.

Đọc bài thơ của Đặng Minh Mai, điều còn lại không nên chỉ là nỗi xúc động hay lời nhắc phải biết ơn mẹ. Cảm xúc nếu không đi vào cách sống rất dễ tan đi sau khi trang thơ khép lại. Biết ơn có thể bắt đầu bằng việc lắng nghe mẹ nói hết một câu chuyện, hỏi thăm sức khỏe mà không làm cho có, chia sẻ công việc trong nhà, tôn trọng lựa chọn của mẹ và dành thời gian cho mẹ khi vẫn còn có thể. Đôi khi, điều người thân cần không phải một lời tri ân thật đẹp, mà là sự hiện diện bền bỉ trong những ngày không có gì đặc biệt.

Thơ ca không thể giữ thời gian đứng lại. Nó chỉ có thể giúp ta nhìn rõ hơn những điều thời gian đang âm thầm đổi thay. “Chỉ có thể là mẹ” gợi nhắc rằng sau dáng vẻ quen thuộc của người mẹ là một đời sống đã đi qua nhiều mùa nắng mưa, với những nhọc nhằn mà con cái không phải lúc nào cũng hiểu hết. Đọc bài thơ, ta có thể bắt đầu từ hình ảnh người mẹ trong câu chữ, rồi trở về với người mẹ của chính mình, không phải một hình tượng hoàn hảo, mà là một con người cần được yêu thương, thấu hiểu và đối xử bằng lòng trân trọng. Có những điều chỉ đến lúc trưởng thành ta mới nhận ra; điều đáng quý là đừng để sự nhận ra ấy là quá muộn.

Bài viết thể hiện góc nhìn và mục đích tham khảo của tác giả; bạn đọc nên đối chiếu thêm các nguồn tin cậy khi sử dụng thông tin cho mục đích nghiên cứu, học tập hoặc thực tiễn.